تنگه جیز خشت ، دره ای است تفریحی و جذاب بین بورکی و خشت و در کنار روستای امام زاده علی. از این روستا که بگذری تنگه ای در برابرت خودنمایی می کند. در همان ابتدا آسیابی ویران را مشاهده می کنی که به گفته اهالی چرخ های آن از طریق آب های تنگ جیز به حرکت در می آمده است.
«چشمه زیبای بارونزنی» با آب شیرین و گوارا در کوه تنگ «جیز» خشت قرار دارد. درون این تنگه علاوه بر وجود این چشمه بسیار زیبا آثاری از دوران ساسانی و اسلامی از جمله قلعه دختر، جوی آبی از جنس ساروج و حوضچه های سنگی واقع شده است.
آب چشمه در منتهی الیه این تنگه بشکل بسیار زیبا از بدنه کوه به صورت قطرات باران به درون تنگه می چکد.
طبیعت تنگه جیز
از نخلستان های سر به فلک کشیده خشت و کنارتخته که بگذرید. در آن سوی دشت خارج از نخلستان ها راهی باریک از میان گندم زارهای سر سبز شما را به سوی جنوب می کشاند. دیدن چشم انداز زیبای مزرعه های گل زرد در کنار باغات نخل چنان رهگذران را مات و مبهوت خود می کند. که گذر زمان احساس نخواهد شد .از این چشم انداز زیبا که بگذریم در دامنه رشته کوه جنوبی منطقه دره ای تنگ و باریک خودنمایی می کند که وارد شدن به ان قطعا هر بیننده ای را شیفته خود خواهد کرد.
جدال تمام نشدنی اب های روان با سنگ های سخت در طول هزاران سال چنان آثار شگفت انگیزی از فرسایش و اب بردگی در سنگ های بستر و دیواره ی این دره ایجاد نموده که انسان را به تحسین پرودگار وا می دارد.
وجود دو دیواره ای بسیار بلند در دو سوی این دره آن را به تنگه ای باریک مبدل نموده است. آفتاب در طول روز جز در ساعاتی کوتاه به کف دره نخواهد تابید. از این رو با وجود گرمسیر بودن منطقه درون این دره معمولا هوا خنک و مطبوع است.
چشمه جیز
از سمت بالای دره ی همیشه از چشمه ای کوچک آبی سر ازیر است که درون سنگ ها و حوضچه ها جمع می شود. آبشخوری مناسب برای پرندگان و زیست گاه مناسبی برای آبزیانی همچون ماهی های کوچک و خرچنگ ها و قورباغه هاست. دیواره های خزه بسته و غرق در برگ های سبز و خوش رنگ پرسیاوشون و تیکاب های فراوان در گوشه گوشه ای این تنگه زیبا از زیبایی های این طبیعت باورنکردنی است.
از گذشته های دور مردم منطقه برای دسترسی راحت تر به این تنگه مسیر های سنگی حاشیه ی دره را تراشیده اند. بصورت پلکان در آورده اند تا رفت و آمد به درون دره آسان تر گردد. کانال ها و آبراهه های ساخته شده از ساروج و سنگ که قدمت آن به چندین قرن می رسد. نشان از این نکته دارد که از دیر باز این دره مورد توجه اهالی منطقه بوده است. اب چشمه های درون دره بوسیله این آبراهه ها به سمت دشت مجاور هدایت می گردیده است .
بهترین زمان رفتن به تنگه جیز خشت
برای رسیدن به تنگه جیز می باید با پای پیاده از میان سنگلاخ ها و تنگه های باریکی عبور نمود. پس از مسافت ۲۵ دقیقه ای به محوطه ای وسیع که کوه ها و تپه هایی آن را احاطه کرده اند، می رسید. مکانی خوش آب و هوا و دل فریب؛حتی در ماه تابستان که اهالی از گرمای سوزان در امان نیستند. در میان این محوطه حوضچه ای دست ساز قرار گرفته که از آب چشمه پرشده است. نهری که ظاهراً با ساروج ساخته شده،از آنجا امتداد می یابد و تا میانه تنگه ادامه پیدا کرده،خود را پنهان می سازد.
در این محوطه جایی وجود دارد به نام«بارون زنی»و شگفتا که چگونه آب از میانه ی کوه به بالا رفته و آن گاه از بالای کوه،همانند آبشاری به پایین سرازیر می شود. فضایی دلنشین پدید می آورد. در فصل تابستان،زیر بارون زنی که قرار بگیری،زمستان را با باران های تندش به یاد می آوری و این گونه است که تنگ جیز مکانی دیدنی و مفرح است. حتی در تابستان گرم و سوزان خشت و کنارتخته.
نحوه دسترسی به تنگه جیز خشت
این تنگه در مجاورت شهر خشت واقع گردیده است. فاصله این تنگه تا شهر خشت ۴ کیلومتر است و به لحاظ جغرافیایی فاصله این تنگ از شهر کازرون ۶۴ کیلومتر است.
«تنگ جیز» دشت خشت کازرون جای خوشگذرانی موسم نوروز
دکتر محمود دهقانی
با سرازیر شدن گردشگران به « تنگ جیز» جای خوشگذرانی شاهزاده های ساسانی در دشت خشت کازرون استان پارس، جا دارد میراث فرهنگی، شهرداری کُنارتخته و شهرداری خشت نکته هایی را یادآور شوند و در رسانه ها بازتاب دهند تا این برجا مانده های نیاکانی آسیب نبینند. اکنون که با فرارسیدن بهار و نوروز گفتگو از گردشگری است باید گفت مردم ایران از دیر باز مردمی شادی طلب و خوشگذران بوده اند. حتا یورش تاتار، اسکندر، اعراب و مغول نیز نتوانست فرهنگ گردشگری و خوشگذرانی را از ملت ایران بگیرد. اگر فانوس روشنگری را به روزگار هخامنشی بتابیم، در خواهیم یافت که پیشینه شادی در فرهنگ ریشه دار است. از دیرباز تا به امروز مردم سراسر ایران به گردشگری که خمیر مایه تندرستی و شادی است دلبستگی ژرف دارند.
تجربه نشان داده موسم دل انگیز نوروز که با عوامل طبیعت هماهنگ است و بر اساس یک دورِ کامل گردش زمین به دور خورشید که چهار فصل و دوازده ماه سال را در بر می گیرد و بر روی هم ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۶ ثانیه است این جشن آنچنان زیبا سر می رسد که گردشگری در خون رگ های شهروند ایرانی از روزگار هخامنشی تا به امروز جاری می شود. در دو هفته تعطیلات جشن نوروز دشت ها، کوه و دره ها سرشار از گردشگران سراسر کشور است.
در روزگار پیش از انقلاب بهمن کسی برای گردشگری به دشت پر ملال خشت کازرون نمی رفت. اما پس از انقلاب و نیاز بی چون و چرا به صنعت گردشگری مسافران نوروزی استان های شمالی کشور به هنگام سفر به بوشهر و شهرهای دیگر شاخاب پارس شیفته ی لیمو زار و نخلستان های پر پشت و سرسبز سر به فلک کشیده ی دشت خشت و مردم خونگرم با فرهنگ آن شدند و این دشت جان گرفت.
به تازگی خانم لیلا اوتادی هنرپیشه تئاتر، تلویزیون و سینمای ایران مستندی کوتاه ساخت و شبکه دو سیما آن را پخش کرد که بسیار زیبا و هنرمندانه بود. این هنرمند سرشناس در مستند «کُنارتخته و خشت» ، نخلستان های دشت خشت را هنرمندانه نشان داد و از پیشینه ی ایل های دشت گفت و با نمای هوایی، ژرفنای زیبای این بخش ناشناخته ی جنوب شیراز مرکز استان پارس را به نمایش گذاشت.
دیری نپایید در رسانه های تصویری نیز فیلمی از ساخته های هنرمند بومی کورش زارعی، در باره سفر گروه گردشگران سیمرغ شیراز به «تنگ جیز» و «باران زنی شاه نشین» شاهزاده های ساسانی دشت خشت کازرون پخش شد که بسیار زیبا بود. جا دارد به برگزار کنندگان این برنامه، کوهنوردان و گردشگران از زن و مرد که با اتوبوسی زیبا به دشت خشت کازرون برای دیدار از « تنگ جیز» آمدند سپاسگزاری کنیم.
آثار برجا مانده در «تنگ جیز» دشت خشت کازرون یادگار روزگار ساسانی است. آب چشمه از فراز کوه با جویبار های کوچک رو به سوی درّه سرازیر میباشد. در تورفتگی شیب کوه، با رویش آویشن، پرِ سیاوشان و خزهها جویبار های کوچک چشمه جریان دارد. سنگ و خاک و خزه با یک در هم آمیختگی طبیعی قندیل بسته است. پیرامون قندیلهای خزه بسته را بادام و انجیر کوهی و درختان دیگر فراگرفته و از سقف قندیل بسته که همچون مقرنس سقف عالی قاپوی اصفهان است، به گونهی یک آبپاش بزرگ در تابستان و زمستان، آب فرو میچکد. برای آن که به باران همانند است، به آن «بارانزنی شاهنشین» میگویند. چرا که شاهزاده های ساسانی شهر بیشاپور کازرون برای گردش و خوشگذرانی به «تنگ جیز» دشت خشت کازرون می رفتند. در موسم نوروز و بهار با چهچههی بلبل و آواز کبک و تیهو، جای دلنشینی است.
درون درّهی «تنگ جیز» یک حوض با جویبارهای سنگی و دیوارهای سنگچین شده نشان از کارهای شگفت روزگار ساسانی دارد. بی گمان در معماری گردشگاه خوشگذرانی درّهی «تنگ جیز»، معماران شهرسازی بیشاپور همراه با مهندسان و معماران اسیر رومی دست داشتهاند. بر فراز این کوه یک دژ نیز که بومی ها به آن قلعه میگویند، با سنگ و ساروج بالا رفته است که آثار آن تا به امروز برجا مانده و بر فراز کوه، درست رو به روی باغ های نخل و لیموی دهستان بُورِکی قرار دارد. این دژ اندکی یادآور دژ الموت قزوین بوده که برای ورود به آن تنها یک راه دشوار گذر داشته است.
در آغاز ورود به «تنگ جیز» آقای محمود گودرزی فرهیخته بومی دشت خشت همراه با عزیزان سر دسته کوهنوردان و بلدچین کاروان در گروه برای گردشگران به نکته های آموزنده ای در هوای پلیمه بهمن ماه اشاره و از مردم خونگرم دشت خشت سپاسگزاری کردند. پس از آن خانمی فرهیخته از گروه کوهنوردان و طبیعت گردان در راستای آنکه گردشگر می بایست تلاش کند به طبیعت آسیب وارد نشود نشان داد گردشگران و کوهنوردان با فرهنگ، دلواپس طبیعت و محیط زیست هستند. این خانم گفتند هر چیزی را که همراه خود به طبیعت آوردید پس از گردش با خود آن را ببرید. نه چیزی جا بگذارید و نه چیزی از طبیعت با خود ببرید تا به طبیعت زیبا آسیب نرسد.
جا دارد همه ی آموزگاران، روزنامه نگاران، خبرنگار، شاعر، نویسنده و به ویژه شهردار کنارتخته مهندس عبدالرزاق دهقانی و همچنین شهردار خشت احمد رضا باقری به همراه سیدعلی هاشمی خبرنگار خوب و پر تلاش شهر خشت به گردشگران و ساکنان دشت خشت گوشزد نمایند تا نوجوانان از نوشتن یادبودی بر سنگ های دره خودداری کنند. این کار را مسئولان آموزش و پرورش نیز در دبستان ها و دبیرستان ها می توانند به دانش آموزان بیاموزند. همچنین یادآور شوند تا گردشگران از چادر زدن بر آثار بر جا مانده باستانی و همچنین نشستن بر دیوار و جویبارهای باز مانده از روزگار ساسانی پرهیز نمایند. از سویی میراث فرهنگی نیز تابلو شناسنامه پیشینه آثار که زنگار بسته و نوشته ها خوانا نیست را نوآباد کند. پیشاپیش نوروز این جشن پر شور جمشیدی بر همگان فرخنده باد.