در میان کوچههای قدیمی تهران، بناهایی وجود دارند که تنها یک ساختمان تاریخی نیستند؛ بلکه بخشی از داستان شکلگیری تهران مدرن را در خود جای دادهاند. خانه موتمنالاطبا یکی از همین بناهاست؛ عمارتی تاریخی در محله قدیمی عودلاجان که نام آن با یکی از پزشکان سرشناس دوره قاجار، یعنی میرزا زینالعابدینخان دنبلی ضرابی، مشهور به مؤتمنالاطبا، گره خورده است.
این خانه در خیابان پامنار و در انتهای کوچهای به همین نام قرار دارد و معماری متفاوت، حیاط مرکزی و نمای آجری آن، تصویری از خانههای اعیانی تهران در دوره قاجار را پیش روی بازدیدکنندگان قرار میدهد. حضور این بنا در برخی فیلمها و سریالهای تاریخی، از جمله سریال «شهرزاد»، نیز باعث شده است خانه مؤتمنالاطبا برای بسیاری از مردم چهرهای آشنا داشته باشد.
موتمنالاطبا چه کسی بود؟
میرزا زینالعابدینخان دنبلی ضرابی از پزشکان مشهور دوره قاجار بود که با لقب مؤتمنالاطبا شناخته میشد. او پزشک مخصوص ناصرالدینشاه قاجار بود و از چهرههای مهم پزشکی نوین ایران در آن دوره به شمار میرفت.
مؤتمنالاطبا از نخستین دانشآموختگان دارالفنون بود و پزشکی را در دورهای آموخت که دانش پزشکی جدید در ایران در حال شکلگیری بود. او همچنین نزد پزشک فرانسوی دربار، ژوزف دزیره تولوزان، آموزش دید و به عنوان پزشکی توانمند و جراحی برجسته شناخته شد.
اهمیت شخصیت مؤتمنالاطبا تنها به حرفه پزشکی او محدود نمیشود. زندگی او نمونهای از ورود دانش پزشکی مدرن به جامعه ایران در دوره قاجار است. خانهای که به نام او شناخته میشود، بخشی از همین تاریخ اجتماعی را در خود حفظ کرده است.
تاریخچه خانه موتمنالاطبا
خانه موتمنالاطبا در محله تاریخی عودلاجان قرار دارد؛ محلهای که در تهران قدیم از مهمترین و آبادترین محلههای شهر محسوب میشد و بسیاری از خانوادههای سرشناس در آن سکونت داشتند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره این بنا، ساخت خانه به حدود سال ۱۲۶۱ هجری شمسی نسبت داده شده و مساحت آن حدود ۸۰۰ مترمربع عنوان شده است. وجود نام کوچه مؤتمنالاطبا در نقشه تهران که عبدالغفار در دوره قاجار تهیه کرده بود نیز نشان میدهد که این محدوده از گذشته با نام این خانواده شناخته میشده است.
این خانه بعدها در اختیار نسلهای خانواده مؤتمنالاطبا باقی ماند. تا سالهای طولانی محل زندگی اعضای این خاندان بود. در سالهای بعد نیز این عمارت مورد توجه علاقهمندان به معماری تاریخی و تولیدکنندگان آثار تصویری قرار گرفت.
معماری خانه موتمنالاطبا
یکی از مهمترین جذابیتهای خانه موتمنالاطبا، معماری آن است. این عمارت در میان خانههای تاریخی تهران به دلیل سهطبقه بودن خود اهمیت ویژهای دارد. از بناهای چندطبقه شاخص تهران قدیم محسوب میشود.
نمای آجری ساختمان در کنار پنجرههای بزرگ و شیشههای رنگی، ترکیبی چشمنواز ایجاد کرده است. رنگ فیروزهای برخی درها و پنجرهها نیز جلوهای از عناصر رنگی معماری سنتی ایران را به نمایش میگذارد. در بخش مرکزی خانه نیز حیاط و حوض قرار دارد که ارتباط میان فضای باز و ساختمان را شکل میدهد.
قرار گرفتن ساختمان در انتهای یک کوچه باریک و تاریخی، فضای خانه را از هیاهوی خیابان پامنار جدا میکند. همین ویژگی باعث شده است هنگام ورود به مجموعه، فاصله میان تهران امروز و فضای تهران قدیم را بیشتر احساس کنید.
خانه موتمنالاطبا؛ یکی از لوکیشنهای محبوب فیلم و سریال
خانههای تاریخی تهران در سالهای اخیر به یکی از لوکیشنهای جذاب برای تولید فیلمها و سریالهای تاریخی تبدیل شدهاند و خانه موتمنالاطبا نیز از این قاعده مستثنی نیست.
فضای تاریخی خانه، معماری قاجاری و حفظ بسیاری از عناصر قدیمی، آن را به گزینهای مناسب برای بازسازی فضای تهران و زندگی ایرانی در دورههای گذشته تبدیل کرده است. از جمله آثاری که از این خانه به عنوان لوکیشن استفاده کردهاند، میتوان به سریال شهرزاد و فیلم «خانه پدری» اشاره کرد.
به همین دلیل ممکن است هنگام تماشای برخی آثار تاریخی و درامهای ایرانی، نمای آشنای خانه موتمنالاطبا را دیده باشید.بدون اینکه بدانید این ساختمان واقعی در یکی از قدیمیترین محلههای تهران قرار دارد.
محله عودلاجان؛ همسایه تاریخی خانه موتمنالاطبا
برای درک بهتر اهمیت خانه موتمنالاطبا، باید کمی با محله عودلاجان آشنا شویم.
عودلاجان یکی از محلههای اصلی تهران قدیم بود و به دلیل نزدیکی به بازار و ارگ سلطنتی، محل زندگی بسیاری از خانوادههای سرشناس و افراد صاحبنفوذ در دوره قاجار به شمار میرفت. امروزه نیز کوچهها، خانهها، حمامها، بازارچهها و بناهای تاریخی باقیمانده در این محدوده، تصویری از ساختار تهران قدیم ارائه میکنند.
خانه موتمنالاطبا در واقع یکی از قطعات این پازل تاریخی است. بنابراین بازدید از آن را میتوان در کنار گشتوگذار در پامنار، بازار تهران، امامزاده یحیی و دیگر بناهای تاریخی عودلاجان قرار داد.
خانه موتمنالاطبا کجاست؟
خانه موتمنالاطبا در تهران، خیابان پامنار، روبهروی مسجد کاشانی، بنبست مؤتمنالاطبا قرار دارد. بنا در انتهای کوچه واقع شده است. برخی منابع نشانی آن را پلاک ۱۳ ذکر کردهاند.
نحوه دسترسی
به دلیل قرار گرفتن خانه در بافت قدیمی مرکز تهران و محدوده پرتردد بازار، استفاده از مترو و وسایل حملونقل عمومی برای رفتن به این منطقه انتخاب مناسبی است. پس از رسیدن به محدوده پامنار، میتوان ادامه مسیر را به صورت پیاده طی کرد.
اگر با خودرو شخصی به این منطقه میروید.، باید توجه داشته باشید که خیابانهای اطراف پامنار و بازار معمولاً شلوغ هستند. محدودیتهای ترافیکی نیز میتواند رفتوآمد با خودرو را دشوار کند.
بهترین زمان برای بازدید
برای بازدید از خانه موتمنالاطبا بهتر است پیش از مراجعه، درباره امکان بازدید و ساعت پذیرش هماهنگ کنید. زیرا شرایط بازدید از بناهای تاریخی خصوصی یا لوکیشنهای فیلمبرداری ممکن است در دورههای مختلف تغییر کند.
در برخی منابع، ساعت بازدید حدود ۱۰ صبح تا ۱۷ یا ۱۸ ذکر شده است. اما بهتر است پیش از حرکت، ساعت و شرایط بازدید را به صورت بهروز بررسی کنید.
چرا خانه موتمنالاطبا ارزش دیدن دارد؟
خانه موتمنالاطبا برای علاقهمندان به تاریخ تهران، معماری قاجاری و حتی سینما و تلویزیون جذابیتهای مختلفی دارد. این بنا از یک سو با زندگی یکی از پزشکان برجسته دوره قاجار ارتباط دارد و از سوی دیگر، بخشی از معماری مسکونی تهران قدیم را حفظ کرده است.
قرار گرفتن خانه در محله عودلاجان نیز اهمیت آن را دوچندان میکند. زیرا بازدید از این بنا میتواند بخشی از یک تهرانگردی تاریخی در قلب بافت قدیمی پایتخت باشد.
اگر به بناهای تاریخی علاقه دارید، تماشای نمای آجری، پنجرههای رنگی، حیاط و فضای داخلی خانه و سپس قدمزدن در کوچههای قدیمی پامنار و عودلاجان، میتواند تجربهای متفاوت از تهرانگردی باشد.
خانه موتمنالاطبا در یک نگاه
نام بنا: خانه موتمنالاطبا
دوره تاریخی: قاجار
مکان: تهران، محله عودلاجان، خیابان پامنار
مالک و شخصیت مرتبط: میرزا زینالعابدینخان دنبلی ضرابی، مشهور به مؤتمنالاطبا
مساحت: حدود ۸۰۰ مترمربع
تاریخ ساخت: حدود ۱۲۶۱ هجری شمسی
ویژگی شاخص: عمارت سهطبقه با معماری تاریخی
عناصر معماری: نمای آجری، پنجرههای بزرگ و شیشههای رنگی، حیاط و حوض
کاربرد در سینما و تلویزیون: از جمله لوکیشنهای سریال «شهرزاد» و فیلم «خانه پدری»
آدرس: تهران، خیابان پامنار، روبهروی مسجد کاشانی، بنبست مؤتمنالاطبا، انتهای کوچه
سخن پایانی
خانه موتمنالاطبا یکی از آن بناهای تاریخی تهران است که ارزش آن فقط در ظاهر و معماری خلاصه نمیشود. این خانه روایتگر بخشی از تاریخ پزشکی ایران، زندگی طبقه مرفه تهران در دوره قاجار و تحول معماری مسکونی پایتخت است.
شاید جذابترین ویژگی خانه این باشد که در دل یکی از شلوغترین بخشهای تهران امروز، هنوز میتوان نشانههایی از تهران قدیم را در آن دید. شهری با کوچههای باریک، خانههای درونگرا، حیاطهای مرکزی و عمارتهایی که هر کدام داستانی برای گفتن دارند.
