قلعه والی یکی از جاهای دیدنی ایلام است که در بخش شمالی خیابان پاسداران این شهر بنا شده است. این بنا در سال ۱۳۲۵ هجری قمری به دستور غلامرضا خان؛ والی فیلی در منطقهای به نام حسینآباد فیلی که به ده بالا مشهور بوده، احداث گردید. در واقع این بنا محل اسکان والی در فصل تابستان بوده است که بر روی تپهای بنا شده و ارتفاع آن از اطراف ۳/۵ تا ۴ متر است. در سنگ نوشتهای که در تخت خان در ۱۵ کیلومتری شمال شرقی صالحآباد ایلام وجود دارد در مورد تاریخچه این قلعه نیز ذکری به میان آمده است. بر اساس این سنگ نوشته، معمار قلعه والی حاج درویش علی کرمانشاهی بوده و امور حجاری را نیز رضاقلی انجام داده است.
معماری قلعه والی ایلام
زیربنای قلعه والی چیزی در حدود ۱۵۰۰ مترمربع است. این قلعه دارای یک حیاط مرکزی به مساحت ۷۰۰ مترمربع است. این حیاط از سه سمت بهوسیله عمارت احاطه شده است. آب این قلعه توسط چشمه «بی بی» تامین میشده که آب این چشمه با استفاده از تنبوشه، به محدوده حیاط مرکزی قلعه منتقل میشده است. عمده مصالح به کار رفته در ساخت قلعه والی، شامل آجر و در مواردی سنگ است. نمای جنوبی قلعه شکلی شبیه به ذوزنقه دارد. قلعه ابتدا در فضایی کاملا باز ساخته شده بود، ولی با توسعه شهرنشینی و گسترش شهر ایلام، هماکنون اطراف آن با ساختمانهای مختلف احاطه شده است.
سمت شمال قلعه با یک کوچه شش متری و سمت غربی آن با یک خیابان هشت متری همسایگی دارد. همچنین در قسمت شرقی آن نیز اداره کل امور دارایی ایلام به چشم میخورد و جنوب آن به خیابان پاسداران منتهی شده است. در ضلع شمالی قلعه والی، قسمت شاهنشین آن به چشم میخورد که بسیار بزرگتر از بقیه اتاقهای قلعه است. در وسط شاهنشین نیز یک حوض کوچک قرار دارد که ابتدا با سنگ مرمر تزیین شده بود. سپس بعد از بازسازی با کاشیهای رنگی زیبا آراسته شده است. بیشتر اتاقهای قلعه والی بهصورت تودرتو بنا شدهاند و این بدان معنا است که با هم ارتباط داخلی دارند.
درمجموع باید گفت که قلعه والی دارای ۵ اتاق کوچک، ۲۰ اتاق بزرگ، ۴ ایوان و ۲ تراس کوچک در ضلع جنوبی است. ضلعهای شرقی و غربی قلعه والی بهصورت متقارن با هم ساخته شدهاند. حدود ۸۰ سانتیمتر نیز با کف حیاط اختلاف ارتفاع دارند. سه راهپله که زاویه چرخشی ۹۰ درجه نیز دارند، وسیله ارتباطی محیط قلعه با پشت بام آن هستند.
ثبت در آثار ملی
قلعه والی بهعنوان یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی استان ایلام که یادگاری برجای مانده از دوران قاجاریه در ایران است. در تاریخ ۱۹ خرداد سال ۱۳۷۶ هجری شمسی و با شماره ثبت ۱۷۹۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
موزه مردم شناسی ایلام
این بنا در زمان جنگ هشت ساله ایران و عراق تا حدود ۵۰ درصد تخریب شد. در سال ۱۳۶۷ خورشیدی با همکاری سازمان میراث فرهنگی بعد از دو سال بازسازی آن به اتمام رسید و در اختیار مدیریت میراث فرهنگی استان ایلام قرار گرفت. سال ۱۳۸۵ این مکان به موزه مردمشناسی ایلام تغییر کاربری داد که از بخشهای مختلفی تشکیل شده است.جالب است بدانید که در آن آداب و سنن، فرهنگ و ایلات مختلف استان و شخصیتهای سیاسی و فرهنگی به کمک مجسمههایی نمایش داده شدهاند. در حال حاضر موزه مردمشناسی شهر ایلام از غنیترین موزههای تخصصی مردمشناسی محسوب میشود که در نوبتهای صبح و عصر همه روزه به جز روزهای دوشنبه پذیرای علاقمندان است. در ضمن هر ساله در ایام نوروز در این مکان موسیقی سنتی کردی اجرا و نمایشگاه صنایع دستی و سوغات استان برگزار میشود.
نحوه دسترسی
آدرس: ایلام، قسمت شمالی خیابان پاسداران
