در قلب سرزمین خشک و تاریخی یزد، دژهای کهنی وجود دارند که هر یک روایتگر داستانهای مقاومت و زندگی مردمان این دیار هستند. قلعه خویدک یکی از این شاهکارهای معماری کویری است که نه تنها یک بنای تدافعی، بلکه نمادی از یک جامعه زنده و خودکفا در دل تاریخ به شمار میرود.
فهرست
کارکرد اصلی: پناهگاهی در برابر توفان حملات
در روزگاران گذشته که یورش راهزنان و غارتگران، آرامش روستاها را تهدید میکرد، قلعههایی مانند خویدک نقش حیاتی خود را ایفا میکردند. هنگامی که خطر نزدیک میشد، ساکنان روستای خویدک و احتمالاً روستاهای اطراف، با جمعآوری دارایی و احشام خود، به درون این قلعه بزرگ پناه میبردند. وسعت قابل توجه قلعه به گونهای است که گویی خود یک “روستای بزرگ” مستقل و خودکفا بوده است.
معماری تدافعی: هوشمندی در برابر حمله
معماری قلعه خویدک بهطور کامل در خدمت عملکرد دفاعی آن طراحی شده است:
برجهای دیدبانی و جان پناه: در چهار گوشه قلعه، چهار برج مرتفع قرار دارد. در بدنه این برجها سوراخهایی (تیرکشها) تعبیه شده بود که به مدافعان حاضر در برج این امکان را میداد تا بر تمامی جهات اطراف قلعه تسلط کافی داشته باشند.
سلاحهای دوربرد: این مدافعان به وسیله تیر و کمانهای سنگی (منظور ابزارهایی مانند منجنیقهای کوچک یا قلابسنگ بوده که با آن سنگ پرتاب میکردند) به راهزنان حمله ور شده و آنان را از فاصله دور مورد هدف قرار میدادند.
دیوارهای رفیع و خندق: دیوارهای قلعه با ترکیب چینه (کوبیدن لایههای گل) و خشت، با ارتفاعی شگفتآور بیش از ۸ متر بنا شدهاند. دورتادور این دیوارهای دو جداره، خندقی به عرض ۱۰ متر حفر شده بود که دسترسی دشمن به دیوارها را بسیار دشوار میساخت. اگرچه امروزه این خندق پر شده، اما وجود آن بر استحکام دفاعی قلعه میافزوده است.
دری مستحکم: ورودی اصلی قلعه در ضلع جنوبی با یک طاق هلالی بلند قرار دارد که تنها نقطه ورود و خروج و بهطور طبیعی آسیبپذیرترین بخش قلعه محسوب میشده است.
فضای داخلی: تصویری از یک جامعه زنده
درون قلعه، چیدمانی منظم و کاربردی دارد که نشان از برنامهریزی دقیق برای اسکان طولانیمدت مردم دارد:
محلههای مسکونی: فضای داخلی شامل چهار ردیف اتاقک است که توسط سه کوچه در امتداد شمالی-جنوبی از یکدیگر جدا شدهاند. این کوچهها شریانهای اصلی ارتباطی قلعه بودند.
ساباطها و سقفها: برای ایجاد سایه و محافظت از آفتاب سوزان، بر روی بخشی از این کوچهها ساباط (طاقی که بخشی از معبر را میپوشاند) ساخته شده بود. سقف اتاقها نیز به صورت آهنگ (گهوارهای) و عمدتاً با قوس هلالی اجرا شده است.
ساختار چندطبقه: اتاقهای واقع در ضلع جنوبی و شرقی به صورت دو طبقه ساخته شدهاند که نشان از تراکم جمعیت و استفاده بهینه از فضا دارد. متأسفانه امروزه سقف بسیاری از این طبقات دوم و سوم فروریخته است.
پیشینه تاریخی: از دوران باستان تا اسلامی
قلعه خویدک ریشه در اعماق تاریخ دارد:
سکونت گاه اولیه پیش از اسلام: کشف خشتهایی با ابعاد معمول پیش از اسلام در بخشهایی از بنا (مانند سقف یکی از اتاقها) این گمان را تقویت میکند که هسته اولیه این قلعه به دوران پیش از اسلام بازمیگردد. به نظر میرسد پس از تخریب، در دوران بعدی از همان مصالح اولیه برای بازسازی استفاده شده است.
شکوفایی در دوران آل مظفر: ساخت و ساز اصلی و قابل مشاهده قلعه در شکل فعلی آن مربوط به دوران آل مظفر (قرن هشتم هجری قمری) است. این خاندان بر بخش بزرگی از ایران از جمله یزد حکمرانی میکردند و در آبادانی این منطقه کوشیدند.
ذکر در متون تاریخی: اهمیت این قلعه به حدی بوده که در کتب معتبر تاریخی یزد متعلق به قرنهای نهم و دهم هجری، مانند “تاریخ جدید یزد” و “جامع مفیدی” از آن نام برده شده است.
ثبت ملی: این بنای ارزشمند در مرداد ماه سال ۱۳۸۴ با شماره ۱۳۰۲۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امکانات و خودکفایی
وجود بقایای یک آسیاب آبی در کنار قلعه که در مسیر قنات قرار داشته، گواهی بر خودکفایی ساکنان قلعه است. این آسیاب نشان میدهد که قلعه نه تنها یک پناهگاه، بلکه یک مجموعه مسکونی کامل با سیستم آبرسانی و تأمین آذوقه بوده است.
جمعبندی
قلعه خویدک یزد با مساحت تقریبی ۲۲۵۲ متر مربع، ساخته شده از خشت و گل، بیش از آن که تنها یک دژ نظامی باشد، یک قلعه مسکونی و تدافعی تمامعیار بوده که برای قرنها میزبان مردمانی بوده که در سایه امنیت آن، در دل کویر خشت بر خشت تمدن مینهادند. این بنا نمونه درخشان و کاملی از نبوغ معماری و شیوه زندگی مردمان کویرنشین ایران است.
