خانه کوزهکنانی یکی از بناهای تاریخی و ارزشمند شهر مشهد است که یادگاری از دوران قاجار به شمار میرود. این خانه با معماری زیبا و جزئیات خاص خود، یکی از نمادهای هنر و فرهنگ دوران گذشته است و بهعنوان بخشی از هویت تاریخی مشهد مورد توجه قرار دارد. این خانه در تاریخ ۲۴ تیر ۱۳۸۲ با شماره ثبت ۹۲۵۲ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. خانه کوزه کنانی مشهد در سال ۱۲۴۷ هجری شمسی مصادف با سال ۱۲۸۸ هجری قمری، در دوران قاجاریه بنا شده است.
خانه کوزه کنانی یا حسینیه فروشانیها در خیابان چهار باغ قدیم شهر زیبا مشهد قرار دارد. این خیابان امروزه به خیابان شیرازی معروف است. چهار باغ در گذشته خیابانی اعیاننشین بود. همچنین ساختمانهای مهمی در آن قرار داشت.یکی از اصلیترین ویژگیهای این بنا، قدمت زیاد و تاریخچه خاص آن است. کاربریهای خاص و پراهمیتی که این خانه از گذشته تاکنون داشته و از کنسولگری و خانه به حسینیه تبدیل شده از دیگر ویژگیهایی است که این بنا را جذابتر کرده است.
تاریخچه خانه کوزهکنانی
خانه کوزهکنانی در اواخر دوره قاجار ساخته شده و متعلق به کوزهکنانیها، یکی از خانوادههای سرشناس و ثروتمند آن زمان، بوده است. این خانواده به دلیل فعالیتهای اقتصادی و ارتباطات گسترده، جایگاه ویژهای در میان تجار و بزرگان مشهد داشتند. این خانه در گذشته محل زندگی و تجارت خاندان کوزهکنانی بوده و بعدها بهعنوان یکی از آثار تاریخی به ثبت رسیده است.
معماری خانه کوزهکنانی
خانه کوزهکنانی نمونهای از معماری اصیل ایرانی در دوره قاجار است که با جزئیات چشمگیر و طراحی خاص خود شناخته میشود.
ورودی و حیاط
این بنا سه حیاط دارد که به یکدیگر متصل هستند. این خانه رویایی دو ورودی هم دارد که یکی از آنها ورودی اصلی و قدیمی بناست که در ضلع جنوبی قرار دارد. دیگری در ضلع شرقی بنا قرار داشته و ورودی سواره آن به حساب میآید. از این ورودی میتوانید وارد حیاط سوم خانه شوید.
در قدیم قسمتی از این حیاط محل نگهداری اسبها بود که هنوز حلقههای مربوط به بستن اسبها در این محل وجود دارد. افراد سواره از این در وارد خانه میشدند و اسبها را در محل مشخص شده میبستند. پس از ورود اتومبیل به مشهد، مالک خانه دستور داد که در این حیاط را تعویض کنند و به جای آن در ماشینرو قرار دهند که هنوز هم همان در قدیمی را در بنا میبینید.
ورودی اصلی خانه کوزه کنانی فضایی پایینتر از سطح کوچه را بهوسیله یک فضای سرپوشیده با چند ستون قطور آجری که توسط پنج پله از کوچه جدا میشود، بهخود اختصاص داده است.در چوبی و بزرگ ورودی بنا در این قسمت قرار گرفته است. این در بسیار قدیمی است و قفلها و لولاهای قدیمی آن هنوز کاملا کارآیی خود را حفظ کردهاند و شما باید برای ورود به خانه از آنها استفاده کنید. در وسط حیاط، یک حوض آب مستطیلشکل قرار گرفته که به زیبایی بنا افزوده است.
اتاقهای شاهنشین و سهدری
در طبقه همکف پنج اتاق نشیمن ساخته شده که اتاق اصلی یا همان شاه نشین، در بخش مرکزی این اتاق ها واقع شده است. این اتاق طول و عرضی معادل ۱۰ و ۵.۷ است. در وسط این اتاق نیز یک پنجره اُرسی چوبی با شیشه های رنگی تعبیه شده که آن را به دو بخش کوچک تقسیم کرده است.
اتاق شمالی سه پنجره به سمت حیاط دارد. در هر دو طرف غرب و شرق اتاق شاه نشین نیز دو اتاق نشیمن وجود دارد که ورودی آن ها دو راه پله ذکر شده در بالا است. در زیر زمین نیز پنج اتاق وجود دارد که تقریبا زیر اتاق های طبقه فوقانی ساخته شده اند. زیرزمین سه ورودی دارد. راه پله اصلی آن در وسط نما و درست زیر بهار خواب واقع شده است.
تزئینات داخلی
گچبریهای زیبا و نقوش هندسی در سقف و دیوارها از ویژگیهای شاخص این بنا است. استفاده از شیشههای رنگی در پنجرهها، نورپردازی خاصی به فضاهای داخلی بخشیده است. خانه تاریخی کوزه کنانی مشهد با طاق و قوسهای آجری فراوانش، خانهای وسیع و زیبا است که در طول زمان کاربریهای مختلفی به خود دیده و داستانهای فراوانی در دل خود پنهان کرده است. تزئینات این بنا شامل آجرکاریهایی زیبا در قسمتهای مختلف میشود که بر گیرایی و جذابیت فضای آن افزوده است.این بنا خانهای دوست داشتنی، ساده ولی جذاب به حساب میآید. بازدید از آن میتواند یکی از جذابههای فراموش نشدنی سفر به شهر مشهد باشد.
زیرزمین (سرداب)
خانه دارای زیرزمینهای وسیعی است که در گذشته برای ذخیره مواد غذایی و خنک نگه داشتن فضا در تابستان استفاده میشده است.
بام
بام خانه به گونهای طراحی شده که چشماندازی زیبا از فضای اطراف و حرم مطهر امام رضا (ع) ارائه میدهد.
کاربری خانه در طول زمان
در ابتدا خانه کوزهکنانی بهعنوان محل سکونت و تجارت استفاده میشد.
پس از دوره قاجار و پهلوی، با تغییرات اجتماعی، این خانه مدتی متروکه شد.
در سالهای اخیر، با مرمت و بازسازی، این بنا به یکی از مراکز فرهنگی و تاریخی مشهد تبدیل شده است.
وضعیت فعلی خانه کوزهکنانی
در حال حاضر از این خانه به عنوان میراث فرهنگی استان و موزه مشروطه استفاده میشود. مالکان خانه کوزه کنانی که از اهالی خمینی شهر هستند بعد از خرید خانه تصمیم داشتند این بنای قدیمی را به ساختمانی به روز تبدیل کنند. به گفته هیأت مدیره «موسسه خیریه امام رضا (ع) فروشانیهای خمینی شهر» پس از خروج این مکان از فهرست آثار ملی به دنبال دریافت مجوز تغییر کاربری از شهرداری مشهد هستند تا پس از گرفتن حکم تخریب و پروانه ساختمانی اقدام به تخریب و بازسازی این مکان کنند، اگرچه حکم خروج این بنا از فهرست آثار ملی قطعی است، ولی کاربری این ملک در طرح تفصیلی مصوب و ابلاغ شده کاربری فرهنگی تاریخی بوده و هر بنایی برای ساختوساز باید مجوز شهرداری بگیرد که شهرداری چنین مجوزی را به مالکان خانههای تاریخی نمیدهد.
از سال ۱۳۱۶ تا چند سال بعد از این تاریخ، خانه اصیل کوزه کنانی کنسولگری روسیه بود. پس از آن بهعنوان کنسولگری آمریکا از آن استفاده شد که اتاق کار سرکنسول در ایوان راستی خانه قرار داشت. اتاقهای متعدد ضلع روبهروی ایوان هم، محل اقامت سرکنسول و اتاق پرسنل کنسولگری بوده است.در سالهای بعدی یکی از تاجران سرشناس شهر مشهد به نام آقای کوزه کنانی این خانه را از آمریکاییها خریداری مینماید. بعد از فوت آقای کوزه کنانی این خانه توسط وراث به هیات مذهبی که متعلق به خمینی شهر اصفهان بود، فروخته شده. این خانه حالا به نام حسینیه فروشانیها شناخته میشود.
فعالیتهای فرهنگی:
برگزاری نمایشگاههای هنری و صنایعدستی.
اجرای برنامههای فرهنگی مانند موسیقی سنتی و نمایشگاه عکس.
مکانی برای تحقیق و پژوهش در زمینه معماری ایرانی.
اهمیت فرهنگی و تاریخی خانه کوزهکنانی
نماد فرهنگ و تاریخ مشهد: این خانه بازتابی از زندگی اشراف و تجار دوره قاجار در مشهد است.
حفظ هویت معماری ایرانی: این بنا نمونهای ارزشمند از معماری سنتی ایرانی است که در آن فرهنگ و هنر بومی خراسان به نمایش گذاشته شده است.
جاذبه گردشگری: به دلیل نزدیکی به دیگر بناهای تاریخی مشهد، این خانه مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی قرار گرفته است.
دسترسی و اطلاعات بازدید
آدرس:مشهد، خیابان شیرازی، نزدیکی حرم مطهر امام رضا (ع)، کوچه چهار باغ، کوچه پنجه.
ساعات بازدید: همهروزه از ساعت ۹:۰۰ صبح تا ۱۸:۰۰ (ممکن است در ایام خاص تغییر کند).
هزینه ورودی: بازدید از این مکان معمولاً رایگان یا با هزینهای اندک امکانپذیر است.
خانه کوزهکنانی مشهد نه تنها یک بنای تاریخی زیبا، بلکه نمایانگر بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی این شهر است. این بنا با معماری خاص خود، فضایی دلنشین برای آشنایی با زندگی گذشته و هنر ایرانی فراهم کرده و بازدید از آن تجربهای لذتبخش برای علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران خواهد بود.
