بلیط هواپیما سوئیت تبریز

مناره خسروگرد

زمان مطالعه : 7 دقیقه
۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۹

مناره خسروگرد واقع در ۱۰ کیلومتری غرب شهر سبزوار، مربوط به قرن ششم هجری قمری است. این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.ارتفاع آن به ۳۸ متر می‌رسد و در بالای آن دو رشته کتیبه کوفی و تزئینات لوزی شکل دیده می‌شود. تاریخ کتیبه به سال ۵۰۵ هجری قمری است.

450px-Khosrogerd_Tower

خسروگرد دهی است از دهستان قصبه بخش حومه شهرستان سبزوار، واقع در ده هزارگزی باختر سبزوار و دوهزارگزی شمال شوسه ٔ سبزوار به شاهرود. جلگه ، معتدل ، آب از قنات و محصول آن غلات و پنبه و زیره و شغل اهالی زراعت و راه اتومبیل رو است. از آثار باستانی بدانجا برجی است که از زمان قدیم ساخته شده و بنام میل خسروگرد معروف است. چون اعراب چهار حرف (گ ، ژ ، پ ، چ ) را در حروف خود ندارند لذا كلماتی كه يكی از اين حروف داشته معرب كرده اند از آن جمله خسروجرد معرب كلمه خسروگرد است؛ گرد در اصل كرد بوده ، كرد مصدر مرخم كردن است و كردن به معني ساختن، پس خسروگرد يعني خسرو ساخت يعني ساخت خسر، خسرو نام عمومي پادشاهان ساساني است همانگونه كه قيصر نام عمومي پادشاهان روم است . به هنگام بررسي شناسايي آثار تاريخي – باستاني سبزوار به دليل نزديكي اين ميل به روستاي خسروگرد نام آن را ميل خسروگرد گذاشته اند.

قديمي ترين مناره در جهان اسلام به سال ۴۴ يا ۴۵ ه ق توسط زياد بن ابيه در زمان خلافت معاويه در مسجد جامع بصره احداث شده است سپس در سال ۵۳ مناره جامع ابرو در خطاط توسط ملمه بن مقلد و به همين منوال تا در سال ۳۸۴ ه ق به دستور معتصم عباسي مناره باب الزياره مسجد الحرام را در مكه معظمه مي سازند . در ايران مناره يي چون تاربي خانه دامغان ، ميل كاشمر، اختگان ، رادكان و … خود نمايی مي كنند.

450px-مناره_خسروجرد

اهالی سبزوار به مِنار يا مُنار به ضم ميله مي گويند؛ همانگونه كه در شهرهای ديگر به مناره ، ماذنه ، صومعه ، گلدسته ، عساس و ميل مي گويند.
میل خسروگرد در سال ۵۰۵ ه. ق به دستور تاج الدوله ابوالقاسم بن سعید با پلان : پایه مربع، ساقه مدور در ۵ كلیومتری غرب سبزوار بین جاده رفت و برگشت سبزوار – شاهرود با تزئینات آجركاری خفته و راسته به شكل لوزی و همچنین دو رشته كتیبه كوفی آجری احداث گردید. آجرکاری های روی آن بیانگر هنر والای دوره سلجوقی می باشد. در خور اشاره است که بر خلاف افکار نظر عمومی که آن را مناره مسجد می دانند، این بنا یک مناره منفرد بوده و برای راهنمایی مسافران احداث شده است. اين بناي تاريخي يكي از بلندترين ميل‌هاي استان خراسان است كه درنزديكي روستاي خسروگرد، ازجمله شهرهاي بزرگ منطقه بيهق بنا شده است. ابتدا تصور مي شد که اين مناره تنها باقيمانده مسجد جامع بزرگ خسروگرد است اما کاوشهاي باستان شناسي اخير در کنار برخي شواهد نشان مي دهد که اين مناره هيچ ارتباطي به مسجد جامع بزرگ خسروگرد نداشته و کاربري آن به عنوان ميل راهنماي مسافران بوده است.

مناره خسروگرد

برخی از اين شواهد عبارتند از:

۱- در کاوشهاي باستان شناسي انجام شده هيچ آثار و بقايايي که حاکي از وجود مسجد در اين مکان باشد، بدست نيامده است.
۲- شکل ميل هيچ شباهتي به مناره هاي مساجد اسلامي دوره سلجوقي ندارد.
۳- پايه ميل بصورت منفرد براي آن ساخته شده در حاليکه پايه مناره مساجد معمولا با پايه گنبد و مناره ديگر در ارتباط است.
۴- متن کتيبه موجود بر روي ميل حاکي از آن است دستور به ساخت تنها مناره داده شده نه مسجد.

ارتفاع آن به ۳۸ متر می‌رسد و در بالای آن دو رشته کتیبه کوفی و تزئینات لوزی شکل دیده می‌شود. تاریخ کتیبه به سال ۵۰۵ هجری قمری است. قدمت این مناره به حدود ۹۰۰ سال قبل بازمی‌گردد، یکی از قدیمی‌ترین و مرتفع‌ترین مناره‌های تاریخی ایران درعهد خود بوده‌است. بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی، مناره خسروگرد میل تک و منفردی است که به منظور راهیابی کاروانیان بر سر راه جاده موسوم به ابریشم احداث شده و همچون فانوس دریایی در کویر نقش راهنمای کاروانیان را برعهده داشته‌است.

مناره خسروگرد

تا قبل از کاوشهای باستانی شناختی (تابستان ۱۳۸۱) مورخان و سیاحان خارجی چون واسیلی و لادیمیر و ودیچ ، هانری رنه دالمانی ، خانیکف ، تا تانیل کرزن و داخلی چون مرحوم عبدالحمید مولوی، صنیع الدوله گمان می کرده اند میل خسروگرد تنها باز مانده از مسجد عظیم شهر خسروگرد است. لیکن داده های باستان شناختی حاصله از کاوشای علمی اطراف میل ثابت کرد این میل مناره مسجد نبوده بلکه میل راهیابی است. اين بناي آجري كه به سطح آن تزئينات زيباي آجركاري و دو كتيبه كوفي ديده مي‌شود را تاج الدوله ابوالقاسم بن سعيد مي‌دانند. به نوشته كتاب‌هاي تاريخي ، مسجد خسروگرد كه اكنون تنها مناره آن باقي مانده است در سال ۵۱۶ هجری قمری طی جنگی ويران شده و ديگر بازسازی نشده است.

میل خسروگرد در منطقه نیمه بارانی مشرف به دشت کویر روی رسوبات رسی و شنی مربوط به دوران سوم زمین‌شناسی قرار گرفته است.
میل خسروگرد براساس نوشته های سیاحان در طی قرون گذشته مرمت گردیده از آن جمله سال ۱۱۳۵ ه ق به دستور نادرشاه و سال ۱۳۰۰ هجری قمری به دستور ناصر الدین شاه همچنین در دوره پهلوی دوم و جمهوری اسلامی ایران به سال ۱۳۷۵ عایق بندی بام سکّو و پایه میل مرمت گردیده است..
اولين مرمت مستند در سال ۱۱۳۵ هجري قمري به دستور نادرشاه افشار بر روي اين ميل انجام شده است. اين مطلب را گردشگر غربي بنام هانري رنه در کتاب سفرنامه از خراسان تا بختياري عنوان کرده است. همچنين ضيع الدوله در کتاب مطلع الشمس مي گويد که در سال ۱۳۰۰ هجري قمري به دستور ناصرالدين شاه قاجار اين ميل مورد مرمت قرار گرفته است. يک دوره مرمت نيز در دوره پهلوي دوم انجام پذيرفته اما آخرين اقدامات مرمتي مربوط به سال ۱۳۷۵ هجري شمسي است که طي آن بام سکو و پايه ميل مرمت شده است.

مناره خسروگرد

معماری مناره خسروگرد

معماری این مناره سازه ای آجری و مرتفع می باشد که دارای سه جزء (پایه ، بدنه و راس) است ، که پایه آن مستطیل شکل و محاط در یک سازه آجری نیم هشت بوده و در پخی های این هشت ضلعی چهار حجره اتاق مانند تعبیه شده است.
بدنه میل مدور و قطر آن از سطح قاعده به سمت راس کم می شود، بر روی بدنه تزئینات آجری با آرایه های لوزی نیم بیضی نقش بسته و دور تا دور آن منقش به رشته کتیبه کوفی و اطراف آن با آجر کاری تذهیب شده است. راس این میل بر روی تونگان یا نعلبکی قرار دارد که بدنه آن دارای تزئینات آجر کاری موسوم به مئاندر (دارای پیچ و خم )می باشد. تنها بناي قديمي شهرستان سبزوار كه مراحل سفت كاري و نازك كاري آن همزمان اجرا شده ميل خسروگرد است كه به شيوه استادانه و به سبك رازي در قرن ششم هجري قمري انجام شده است. اجراي آجرهاي قالب زده با تكنيك سايه روشن و كم شدن از قطر ميل تا راس موجب شده در بنا ريتم و حركت ايجاد شود كه اين حركت در بنا و چرخش هارموني ناشي از تكرار و توالي نقش هندسي لوزي است تا چشم نوازي ويژه اي به رهگذران بدهد. اگر تقسيم بندي در اجزاء ميل قائل شويم ميل از ۴ قسمت به شرح زير تشكيل شده است : الف: پايه ب: ساقه ج: سرپوش د: راس
سكوئی هشت ضلعی به ارتفاع حدوداً ۱۵۰ سانتي متر از سطح عمومي محل با مصالح آجر به ابعاد ۵*۲۵*۲۵ و سانتي متر كه به صورت خفته راسته كار شده اند آجرهاي رخبام سكّو بصورت خرند يا هره است در ضلع شرقي و غربي اين سكو ۶ پله آجري بالا رو به ارتفاع پاي پله ۲۵ سانتي متر و كف پله ۳۵ سانتي متر قرار دارد . بام اين سكو با آجر گري به ابعاد ۵*۱۰*۲۰ سانتي متر در سال ۱۳۷۵ كف پوشي گرديده است.

پايه ميل حدوداً ۲۵۰ سانتي متر از سطح سكو ارتفاع دارد و پلان آن تقريباً مربع است آجرهاي اين سكو به ابعاد ۵*۲۵*۲۵ سانتي متر با ملاط گل و مخلوطي از خاك رس ، ماسه بادي، و شيره آهك به صورت خفته كار شده است، فاصله بين آجرها با ملاط گچ و ماسه بادي بندكشي شده است.

اجراي سايه روشن آجرها موجب شده گزند آفتاب كمتر به بدنه بنا برخورد كند و در نتيجه بنا در شلاق سوزان آفتاب كوير محو نشده و از فواصل دور قابل رويت باشد. وجود تقش سوستيكا به شكل (+) در قلب هر شمسه لوزي نشان می دهد که اين نقش تحت عنوان گردونه مهر در بسياري نقاط جهان از هزاره سوم قبل از ميلاد شناسايي شده كه تپه باستاني موسوم به دامغاني سبزوار و قديمي ترين بناي تاريخي اين شهرستان يعني آتشكده آذر برزين مهر كه اين نقش موجب شكل گيري حجم بنا شده از آن جمله است.
سالانه حدود ۱۸ تا ۲۰ ميليون مسافر و گردشگر از كنار اين اثر تاريخي و ديدني مي گذرند كه اين امر، معرفي بيشتر، تغيير كاربري و بهره برداري بهينه مسافران و گردشگران از اين بناي تاريخي و باستاني را مي طلبد.

يك باستان شناس در باره اين اثر تاريخي به خبرنگار ايرنا گفت: ميل خسروگرد، نشانه ای از محبت و دوستي مردمان كوير است كه عاشقانه و عالمانه به زندگي در اين كوير پرداخته اند. ساكنين اين منطقه در زمان های گذشته، شب ها با روشن كردن مشعلی بر بلنداي اين ميل، كاروانيان را به سوی خود فرا می خواندند تا ميزبان مسافران خسته از راه باشند.
علاوه بر روشن كردن مشعل بر بالای مناره، آب انبار و حوض انبارهاي كنار جاده نيز كاروانيان را به سوی ميل هدايت مي كرده است. مناره خسروگرد سبزوار نشانه ای از هزاران گوهر محبت و دوستی مردم كوير است.
میل (مناره) خسرو جرد (خسروگرد) سبزوار به عنوان بلندترین سازه تاریخی استان خراسان رضوی و در شمار زیباترین مناره های تاریخی قرن ششم هجری قمری معرفی شده است.

مناره خسروگرد

                       
چاپ

لینک های مرتبط :

رزرو هتل جااینجاس
 

نظر کاربران :

  • حسن حسن زاده

    واقعا جز زيباترين مناره هاي ايران است و بلندترين نقطه جالبش اينكه ساليان بدون تخريب باقي مونده واقعا انسان با يه نگاه ساده ميبنه كه در زمان قديم چقدر هنرمند بود و معمارها چه تخصص بالايي داشتن

    ۲۹ دی, ۱۳۹۷ پاسخ دادن
  • نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *