در دنیای پرشتاب امروز، بسیاری از تقویمها صرفاً ابزاری برای محاسبه زمان هستند، اما در میان مردمانی که با طبیعت زندگی میکنند، تقویم چیزی فراتر از شمارش روزهاست. تقویم کُردی یکی از این نمونههاست؛ تقویمی که نه بر اساس محاسبات صرفاً نجومی، بلکه با توجه به تغییرات اقلیمی و نشانههای طبیعی تدوین شده است.
این تقویم، بازتابی از هماهنگی انسان با زمین، کوهها، رودها و چرخههای طبیعی است. برای مردمان کُرد، فصلها تنها مرزهای تقویمی نیستند، بلکه روایتهایی زنده از زندگی، سختی، امید و تغییرات محیطیاند. هر سال با نشانههای خاصی از طبیعت آغاز میشود، و داستانهایی که نسل به نسل نقل شدهاند، زمان را تعریف میکنند.
چگونه این تقویم شکل گرفته است؟ چرا زمان آغاز بهار در آن با سایر تقویمها تفاوت دارد؟ و چه باورها و اسطورههایی در پس آن نهفتهاند؟ در ادامه، با سفری به گذشته و فرهنگ کُردی، به رمز و راز این تقویم کهن خواهیم پرداخت.
آغاز بهار در تقویم کُردی
یکی از بحثبرانگیزترین جنبههای این تقویم، تعیین زمان دقیق آغاز بهار است. مناطق کُردنشین به دلیل تنوع جغرافیایی، شاهد آغاز متفاوت این فصل هستند. در نواحی گرمسیری، درختان زودتر شکوفه میدهند، رودخانهها پرآبتر میشوند و سرما کاهش مییابد. اما در مناطق کوهستانی، برف و یخ همچنان حکمفرماست و نشانههای بهاری دیرتر پدیدار میشوند.
به همین دلیل، زمان آغاز بهار کُردی در روایتهای مختلف از ۲۰ تا ۳۰ بهمن متغیر است.
افسانهی “کور سەیا” و تولد دوبارهی طبیعت
یکی از تأثیرگذارترین داستانهای مرتبط با این تقویم، افسانهی “کور سەیا” یا “پسر صیاد” است که در مناطق اورامانات نقل میشود.
طبق این روایت، “کور سەیا” در ۲۱ بهمن تصمیم میگیرد از میان سرمای شدید عبور کند. برخی میگویند او سنگی بزرگ بر دوش میگیرد تا بدنش را گرم نگه دارد، برخی دیگر معتقدند که او بزغالهای را حمل میکند، نمادی از زایش و زندگی دوباره. اما طبیعت بیرحم است و سرمای شدید او را از پا درمیآورد.
خواهران او، که از این واقعه در سوگ نشستهاند، نُه روز گریه و زاری میکنند. در نهایت، اشکهایشان بر زمین میریزد و سرما را در هم میشکند تا بهار را از خواب زمستانی بیدار کند.
آیا بهار در ۲۱ بهمن آغاز میشود یا ۳۰ بهمن؟
این روایت، دو دیدگاه را دربارهی آغاز بهار شکل داده است. برخی بر این باورند که “کور سەیا” با ورودش به کوهستان، آغازگر بهار است، در حالی که برخی دیگر معتقدند که بهار واقعی پس از پایان عزاداری خواهران او، یعنی ۳۰ بهمن، فرامیرسد.
تقویم کُردی؛ بخشی از فرهنگ و هویت
تقویم کُردی فراتر از یک سیستم زمانی، بخشی از هویت و فرهنگ این مردمان است. این تقویم، بازتابی از سختیها، امید و پایداری مردم در برابر طبیعت بوده و نشاندهندهی ارتباط عمیق آنان با محیط پیرامونشان در گذر فصلهاست.
