فرودگاههای تاریخی ایران هرکدام بخشی از تاریخچه هوانوردی در ایران را روایت میکنند. از آشیانه چوبی فرودگاه قلعهمرغی و ترمینال قدیمی مهرآباد تا فرودگاه بوشهر که زمانی ایستگاه مسیر هوایی لندن–هند بود، هنوز نشانههایی از گذشته صنعت هواپیمایی کشور باقی مانده است. در ادامه با مهمترین این فرودگاهها و سرگذشت آنها آشنا میشوید.

اولین هواپیما در آسمان تهران
نخستین پرواز هواپیما بر فراز تهران به سال ۱۲۹۲ و دوره احمدشاه قاجار برمیگردد. در این پرواز، کوزمینسکی، خلبان لهستانیتبار با هواپیمای فرانسوی بلریو ۱۱ در میدان مشق، محدوده امروزی وزارت امور خارجه، فرود آمد؛ زیرا تهران هنوز فرودگاه نداشت.
نکته: منابع تاریخی درباره روز دقیق این پرواز اختلاف دارند و تاریخهای ۱۲ و ۱۴ دی ۱۲۹۲ را ذکر کردهاند. برخی روایتها نیز به سال ۱۲۹۶ اشاره میکنند، اما سال ۱۲۹۲ مستندتر است. این رویداد زمینه توجه به ساخت نخستین فرودگاه رسمی ایران را فراهم کرد.
قلعهمرغی؛ اولین فرودگاه رسمی ایران
درباره تاریخچه قلعهمرغی میتوان گفت:
فرودگاه قلعهمرغی سال ۱۳۰۱ در جنوب تهران، بهعنوان اولین فرودگاه رسمی ایران به بهرهبرداری رسید؛ هرچند پیش از آن، زمینهایی برای فرود هواپیما در مناطقی مانند مسجدسلیمان وجود داشت.
این فرودگاه ابتدا کاربرد نظامی و آموزشی داشت و در ۵ اسفند ۱۳۰۴، احمدخان نخجوان، از نخستین خلبانان نظامی ایران، پس از پرواز از فرانسه در آن فرود آمد.
با گسترش فرودگاه مهرآباد، نقش قلعهمرغی در هوانوردی کمرنگ شد. سالها بعد، بخشی از محوطه سابق آن به بوستان ولایت تبدیل شد و در سال ۱۳۹۰ به بهرهبرداری رسید.
آشیانه چوبی که امروز اثر ملی است
آشیانه قلعهمرغی با اسکلت چوبی و خرپاهای مشبک، از بناهای قدیمی هوانوردی ایران است که در ۱۲ آذر ۱۳۷۵ با شماره ۱۷۸۸ در فهرست آثار ملی ثبت شد. این آشیانه در محدوده بوستان ولایت تهران قرار دارد و یادگاری از نخستین سالهای فعالیت فرودگاه قلعهمرغی است.
امکان بازدید: بوستان برای عموم باز است، اما دسترسی به آشیانه تاریخی باید پیش از مراجعه بررسی شود.

یونکرس و اولین پروازهای منظم مسافری
شرکت آلمانی یونکرس پس از دریافت امتیاز فعالیت در سال ۱۹۲۶، پروازهای منظم مسافری و پستی خود را از فوریه ۱۹۲۷ در ایران آغاز کرد. هواپیماهای یونکرس F13 با ظرفیت چهار مسافر، ابتدا در مسیر تهران–انزلی و تهران–همدان–کرمانشاه–قصرشیرین فعالیت داشتند.
با گسترش خدمات، مسیرهای پروازی زیر نیز به شبکه یونکرس اضافه شدند:
تهران–اصفهان–شیراز–بوشهر
تهران–قزوین–تبریز و تهران–مشهد
پروازهای منطقهای به باکو و بغداد
پایگاه عملیاتی یونکرس در تهران، در محدوده دوشانتپه قرار داشت. فعالیت این شرکت تا سال ۱۹۳۲ ادامه یافت و نقش مهمی در شکلگیری نخستین شبکه منظم حملونقل هوایی ایران داشت.
بوشهر و جاسک؛ ایستگاههای مسیر هوایی لندن–هند
فرودگاه بوشهر یکی از ایستگاههای مهم پروازهای بینالمللی در گذشته بود. در سال ۱۹۲۹، شرکت بریتانیایی خطوط هوایی امپریال (Imperial Airways) مسیر لندن–کراچی را راهاندازی کرد که بخشی از آن از سواحل جنوبی ایران میگذشت.
مهمترین نقاط این مسیر عبارت بودند از:
بوشهر: ایستگاه اصلی برای توقف و ادامه پرواز
بندرلنگه: محل توقف و فرود اضطراری
جاسک: یکی از آخرین ایستگاهها پیش از ادامه مسیر بهسمت هند
سرنوشت ایستگاههای هوایی بوشهر و جاسک
این توقفها بهدلیل برد محدود هواپیماها و نیاز به سوختگیری اهمیت داشتند. طبق اسناد موزههای شارجه، توافق استفاده از مسیر ساحلی ایران در سال ۱۹۲۸ انجام شد و در اکتبر ۱۹۳۲، مسیر پروازها به ساحل جنوبی خلیج فارس تغییر کرد. امروزه فرودگاه بوشهر همچنان فعال است، اما تأسیسات کنونی آن را نباید با ساختمانهای اولیه یکی دانست.
مهرآباد؛ از باشگاه هوانوردی تا یکی از مهمترین فرودگاههای داخلی
درباره تاریخچه این فرودگاه با استناد به منابع معتبر میتوان گفت:
تاریخچه فرودگاه مهرآباد به اواخر دهه ۱۳۱۰ بازمیگردد.
فعالیتهای آموزشی و خلبانی در این محدوده از سال ۱۳۱۷ گسترش یافت و در سال ۱۳۱۸، باشگاه هواپیمایی کشوری ایران تأسیس شد.
مهرآباد بهتدریج از یک مرکز آموزش پرواز به فرودگاه اصلی مسافری تهران تبدیل شد.
ساختمان جدید فرودگاه در ۱۴ مرداد ۱۳۳۷ افتتاح شد و با تأسیس شرکت هواپیمایی ملی ایران، هما، در سال ۱۳۴۰، نقش مهرآباد در پروازهای داخلی و بینالمللی گسترش یافت.
امروزه با انتقال بخش عمده پروازهای بینالمللی به فرودگاه امام خمینی، مهرآباد بیشتر به پروازهای داخلی اختصاص دارد.
ترمینال یک مهرآباد و ترمینالهای بعدی
ترمینال یک مهرآباد از بخشهای تاریخی این فرودگاه است که بهدلیل معماری قدیمی و رویدادهایی مانند ورود امام خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ اهمیت دارد. مجموعه فرودگاه مهرآباد نیز در فروردین ۱۳۹۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. با افزایش پروازها، ترمینالهای دیگری به مهرآباد اضافه شدند.
نکته: اگر از این فرودگاه سفر میکنید، پیش از حرکت شماره ترمینال درجشده روی بلیط را بررسی کنید؛ زیرا محل پذیرش شرکتهای هواپیمایی متفاوت است.

از آن روزها تا پرواز امروز
از نخستین فرود هواپیما در میدان مشق تا شکلگیری فرودگاههای مجهز امروزی، صنعت هوانوردی ایران تغییرات زیادی کرده است. آشیانه تاریخی قلعهمرغی، پیشینه بینالمللی فرودگاه بوشهر و ترمینال یک مهرآباد، یادگار این تحولات هستند.
امروز برای پرواز از مهرآباد دیگر خبری از آشیانههای چوبی نیست. همچنین، خرید بلیط هواپیما در چند دقیقه و از سایتهایی مثل https://ghasedak24.com انجام میشود.






