محوطه تاریخی پاسارگاد ، مجموعهای باستانی و باشکوه در استان فارس، نه تنها نخستین پایتخت امپراتوری پهناور هخامنشی بود، بلکه آرامگاه یکی از بزرگترین پادشاهان تاریخ ایران، کوروش بزرگ، را در خود جای داده است. این محوطه تاریخی که در سال ۱۳۸۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، با معماری منحصربهفرد و جایگاه تاریخی خود، نمادی از عظمت و شکوه ایران باستان است. پاسارگاد گواه نبوغ کوروش در ایجاد یک امپراتوری وسیع و طراحی شهری با اهداف خاص است.
فهرست
تاریخچه و اهمیت
بنیانگذار: کوروش بزرگ، بنیانگذار سلسله هخامنشی.
دوره ساخت: پاسارگاد در حدود سالهای ۵۴۰ تا ۵۳۰ پیش از میلاد ساخته شد.
هدف: این شهر بهعنوان پایتخت اداری و مذهبی امپراتوری هخامنشی طراحی شد و محل برگزاری مراسم تاجگذاری شاهان جدید بود.
اهمیت مذهبی و سیاسی: پاسارگاد مرکز اصلی پرستش اهورامزدا برای شاهان هخامنشی و نمادی از قدرت و اقتدار آنان بود.
الهامبخش: معماری و طرح کلی پاسارگاد بعدها بر معماری تخت جمشید تأثیر گذاشت.
بخشهای مهم مجموعه پاسارگاد
این مجموعه شامل بقایای چندین بنای ارزشمند است که هر کدام داستانی از دوران هخامنشی را روایت میکنند:
آرامگاه کوروش بزرگ
مقبره کوروش با تلفیقی از معماری ایرانی و معماری میانرودان، یونان و مصر، یکی از بناهای متمایز بهجایمانده از دوران هخامنشی به حساب میآید. این بنا که تا حدود یک قرن پیش به نام آرامگاه مادر سلیمان معروف بود، با معماری پلکانی، شباهت زیادی به «زیگورات» دارد و در فاصله یک کیلومتری از کاخهای دیگر پاسارگاد قرار گرفته است.
قدمت این بنا یا سالهای ۵۳۰ تا ۵۴۰ پیش از میلاد بازمیگردد و کاربری آن بهعنوان آرامگاه کوروش طی کاوشهای سال ۱۸۲۰ میلادی به اثبات رسیده است. این بنا با ظاهری کاملا ساده، از سنگ آهک سفید ساخته شده و ارتفاع کلی آن ۱۱ متر است. اتاق آرامگاه بر بالای سکویی ۶ پلهای قرار دارد، سقف آن از بیرون بهشکل شیروانی است و در ورودی آرامگاه درشمال غربی بنا قرار دارد.
کاروانسرای مظفری پاسارگاد شیراز
کاروانسرای مظفری در دوره آل مظفر ساخته شد و در نزدیکی آرامگاه کوروش قرار دارد. با توجه به عبور کاروانهای متعدد از جاده شاهی، لزوم احداث یک کاروانسرا در پاسارگاد در زمان اتابکان فارس مطرح شد و برای ساخت آن از سنگهای سفید کاخهای موجود در پاسارگاد استفاده شده است. امروزه از این کاروانسرا با حیاط ۲۰۰ متری، بقایای دیوارها و شالوده بنا قابلمشاهده است. سنگهای کاروانسرای مظفری با ملاط گچ به یکدیگر متصل شدهاند و در بخشهایی از سازه از ملاط نیز استفاده نشده است.
مسجد اتابکی
در دوره فرمانروایی اتابکان فارس و در قرن هفتم هجری، با قرار دادن ستونهایی در فواصل نامنظم، اطراف آرامکاه کوروش، مسجدی را پیرامون آن بنا کردند. این مسجد که جزو مساجد قدیمی ایران محسوب میشد، در سال ۶۰۲ هجری قمری و با ستونهایی که از کاخهای شاهی آورده شده بود، بنا شد. بقایای این مسجد تاریخی تا سال ۱۳۵۰ خورشیدی نیز بهجای مانده بود و ستونهای آن در جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی نیز قابلمشاهده بودند. امروزه این ستونها به محوطه اصلی خود در نزدیکی کاخ اختصاصی کوروش منتقل شدهاند و کتیبههای عربی روی آنها نیز هنوز قابلمشاهده است.
کاخ اختصاصی
کاخ اختصاصی پاسارگاد با ۳,۱۹۲ متر مربع وسعت، در فاصله ۱۳۰۰ متری شمال شرق مقبره کوروش قرار دارد و از یک تالار مرکزی با دو ایوان غربی و شرقی تشکیل شده است. بنا بر پلان، ساختار معماری بنا و نقوش برجایمانده، گفته میشود این کاخ بهعنوان اقامتگاه و منزل مسکونی کوروش بزرگ کاربرد داشته است. در ساخت این کاخ از سنگ سفید مرمرنما، سنگ آهکی سیاه و سنگ ماسه ای کبود استفاده شده است و در گوشههای شمالی و جنوبی ایوان غربی این کاخ، دو اتاق قرار داشت که اثری از آنها باقی نمانده است. این کاخ دو درب اصلی داشت که بهسمت ایوان شرقی و غربی باز میشدند. همچنین دو درگاه فرعی کاخ در سمت جنوب و شمال تالار قرار داشتند.
کاخ بارعام
کاخ بارعام یا کاخ پذیرایی، ۲,۴۷۲ متر مربع وسعت دارد و مشتمل بر تالاری بزرگ با هشت ستون، چهار ایوان و دو اتاق است. از هشت ستون این تالار، امروزه تنها یک ستون برجای مانده است که ارتفاع کنونی آن به ۱۰٫۱۳ متر میرسد. ستونهایی که در دوره اتابکان فارس برای ساخت مسجد در اطراف مقبره کوروش مورد استفاده قرار گرفتند، از ستونهای بازمانده این تالار بودند. تالار بارعام کوروش، چهار ورودی داشت که به چهار ایوان ختم میشدند. ستونها و درگاههای تالار از سنگ آهک سیاه ساخته شدهاند و روی آنها، طرحهایی از پاهای انسان و عقاب و نقوش ترکیبی انسان، ماهی و گاو حک شده است که ظاهرا الهام گرفته از سنتهای آشوری و دیگر اقوام است.
کاخ دروازه
کاخ دروازه با ۷۲۶ متر مربع مساحت، از کاخهای مهم مجموعه پاسارگاد شیراز است. بنای کاخ دروازه تالاری با وسعت ۶۸۶ متر مربع دارد و سقف آن هشت ستون سنگی با ارتفاع ۱۶ متر دارد. پایه ستونها بهشکل مکعب دوپلهای و از سنگ آهک سیاه ساخته شدهاند، هرچند امروزه روی آنها را با پوششی از کاهگل بهمنظور حفاظت پوشاندهاند. کاخ دروازه شباهت زیادی به کاخ دروازه ملل در مجموعه تخت جمشید دارد و آن را دروازه ورودی به مجموعه پاسارگاد میدانند.
تالار کاخ دروازه دو درگاه اصلی در قسمت شمال و جنوب و دو درگاه فرعی در شمال شرق و جنوب غرب دارد که ۹ متر ارتفاع داشتهاند و امروزه تنها یکی از جرزهای درگاه شمالی برجای مانده است. بر این جرز، نقش انسانی با چهار بال در حال نیایش حجاری شده است که به «نقش انسان بالدار» شهرت دارد و تنها سنگنگاره تقریبا سالم در مجموعه پاسارگاد است.
برج سنگی
برج سنگی یکی از آثار قدیمی مجموعه پاسارگاد است که زمان ساخت آن را به آغاز دوره هخامنشیان نسبت میدهند. این بنا که به «آرامگاه کمبوجیه» و «زندان سلیمان» نیز شهرت دارد بهصورت برجی چهارگوش با ارتفاعی در حدود ۱۴ متر بوده که امروزه تنها یک دیوار از آن باقی مانده است. کاربری آن هنوز بهطور دقیق مشخص نیست؛ گروهی آن را مقبره کمبوجیه، پسر کوروش میدانند و بعضی آن را آتشکده یا نیایشگاه بشمار میآورند و برخی نیز آن را (گنج خانه کوروش) و محل بایگانی اسناد و مدارک مهم دولت هخامنشی خواندهاند.
لازم بهذکر است که این بنا شباهت زیادی به «کعبه زرتشت» واقع در مجموعه نقش رستم دارد هرچند که قدیمیتر و مستحکمتر از آن ساخته شده است.
تل تخت یا مادرسلیمان
تل تخت صفهای عظیم است که در انتهای شمال شرقی مجموعه پاسارگاد قرار دارد. این بنا را محل ارگ سلطنتی کوروش بزرگ میدانند که ساختوساز آن بهخاطر مرگ ناگهانی وی در سال ۵۳۰ پیشازمیلاد، ناقص مانده است. این سکوی وسیع بر فراز یک تپه بزرگ طبیعی ساخته شده است و متشکل از سنگهای مکعبی بزرگ است که وزن هریک از آنها به ۶ تن هم میرسد. این بلوکهای عظیم با بستهای دم چلچلهای به یکدیگر متصل بودهاند که امروزه، با دزدیده شدن این بستها، حفرههای خالی بر جای مانده است.
تل تخت یا تختگاه تنها مکان در پاسارگاد است که پس از فروپاشی حکومت هخامنشیان بهصورت مقرّی برای سربازان یونانی پابرجا ماند و دو گنجینه شاخص از سکههای سلوکی نیز در این محوطه یافت شد.
مجموعه باغ شاهی
پردیس پاسارگاد نخستین نمونه باغ سلطنتی در فلات ایران به شمار میآید که تمام باغهای ایرانی در دورههای بعدی از آن الگوبرداری کردهاند. این مجموعه باغ که نامهای مختلفی چون پردیس پاسارگاد، باغ شاهی پاسارگاد و پردیس کوروش دارد، امروزه از بین رفته است و تنها آثار بسیار کمی از آن در این مجموعه باغ به چشم میخورد. این باغ که کهن الگوی باغهای ایرانی محسوب میشود، همراه با هشت باغ دیگر در سال ۲۰۱۱ ، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
در این باغ دو کوشک وجود داشته که از آنها برای استراحت و لذتبردن از فضای دلانگیز باغ استفاده میشده است؛ همه کاخها نیز درون پردیس قرار داشتهاند و آب مورد نیاز باغ شاهی از طریق رودخانه پلوار و آبراهههای سنگی تعبیه شده در سراسر باغ، تامین میشده است. جهانگردان و سیاحانی که از این باغهای زیبا دیدن کردهاند در کتابها و نوشتههای خود از این باغ با عنوان پرشین گاردن یاد کردهاند. مجموعه باغ شاهی متشکل از آبراههها، کوشکها و پل است که در ادامه به توضیح مختصری از هریک میپردازیم.
آبنماهای باغ شاهی
پردیس شاهی آب مورد نیاز خود را از طریق انشعابهایی که از رودخانه پلوار جدا می شده تأمین می کرده است. سیستم گردش آب در این باغ متشکل از جویهای عبور آب و حوضچهها است. امروزه، آبراههها نشاندهنده وضعیت اولیه گذرگاهها، درختان و چمنزارها در باغ هستند و حوضچهها نیز عمل تقسیم آب و آرام کردن سرعت آن در مسیر جویها را به عهده داشتهاند. این آبنماها جدا از آبیاری پردیس، از جنبههای تزیینی و زیباییهای بسیاری برخوردار بودند.
تا به امروز بیش از ۱,۱۰۰ متر از این آبراههها شناخته شدهاند که در هر ۵٫۹ تا ۵٫۱۳ متر، یک حوضچه وجود دارد.
کوشک های باغ شاهی
امروزه بقایای کمی از این کوشکها در شرق و جنوب محدود باغ مرکزی باقی مانده است. این سازهها بهنوعی مکمل آبنماها در مجموعه باغ شاهی بودهاند. دو کوشک که امروزه به کوشکهای A و B معروف هستند، بهشکل سکوهایی چهار گوش از سنگهای تراشدار بهجای ماندهاند و شالودههای احتمالی کوشکها قلمداد میشوند. این دو سازه مرکزثقل محوطه خرم باغ شاهی بودهاند و بهتعبیری، طرح دقیقی از منظرهسازی و ادغام معماری با طبیعت به شمار میروند.
پل پاسارگاد
در سال ۱۳۴۲ هجری شمسی، بقایای یک پل در فاصله ۱۵۰ متری غرب کاخ دروازه کشف شد که حکایت از قرارگیری یک پل روی آبراهه منشعب از رودخانه پلوار دارد. درباره قدمت پل، اطلاعات کمی وجود دارد و بنای آن را به اواخر دوره هخامنشی نسبت دادهاند.
محوطه مقدس پاسارگاد شیراز
در ۲٫۵ کیلومتری شمال مقبره کوروش و پشت تپه ماهورهای سنگی، محوطه ای وجود دارد که کاربری آن بهعنوان مکانی آیینی در نظر گرفته شده است و دلیل این گمان، وجود دو پایه و یک سکوی مطبق سنگی به ارتفاع تقریبی دو متر، به فاصله ۹ متری از یکدیگر است. پژوهشگران بر اساس نمای آرامگاه داریوش بزرگ در نقش رستم در مورد کاربرد این سکوها نظر دادهاند. در نمای آرامگاه، شاه بزرگ بر فراز یک سکو در برابر آتشدانی نیایش میکند که روی سکوی دیگری با کمی فاصله قرار دارد.
در ۱۲۰ متری غرب این سکوها نیز یک تختگاه چهارگوش با بلندی ۵ متر از سطح دشت دیده میشود که اگرچه کارکرد دقیق آن روشن نیست، وجود آن را به مراسمی مذهبی مربوط دانستهاند.
تنگ بلاغی پاسارگاد شیراز
تنگ بلاغی درهای سرسبز و زیبا با طول ۱۸ کیلومتر در جنوب مجموعه پاسارگاد است که در حد فاصل دشت پاسارگاد و دشت سعادتشهر قرار دارد. طبیعت زیبای تنگه بلاغی و عبور رودخانه دائمی از میان آن باغث شده است که این دره زیبا از ایام قدیم مورد توجه انسانها قرار بگیرد. بر اساس مطالعات باستانشناسی صورت گرفته در این تنگه، تاکنون آثار متعددی از دوره پارینه سنگی میانی تا دوره اسلامی شناسایی شده است.
علاوه بر آثار ارزشمند تاریخی، تنگ بلاغی دارای درختان کهنسال بنه (پسته کوهی) است که عمر برخی از آنها به بیش از هزار سال میرسد. این تنگه همهساله بهعنوان یکی از مراتع سرسبز، مورد توجه عشایر منطقه قرار دارد.
آدرس دقیق پاسارگاد
استان فارس – شهرستان سعادتشهر (مرودشت) – شهر پاسارگاد (در فاصله حدود ۱۳۰ کیلومتری شمال شیراز)
این مجموعه در نزدیکی روستای “موبارکآباد” و در حاشیه جاده اصلی سعادتشهر به شهر صفاشهر قرار دارد.
مختصات جغرافیایی حدودی:
۲۹.۹۶۱۱ N ، ۵۳.۱۸۶۷ E
مسیرها و نحوه دسترسی
۱) دسترسی از شیراز (مرکز استان)
فاصله: حدود ۱۳۰ کیلومتر (۱ ساعت و ۴۵ دقیقه تا ۲ ساعت رانندگی)
مسیر: از شیراز بهسمت شمال حرکت کنید. وارد جاده شیراز – اصفهان (بزرگراه ۶۵) شوید. پس از عبور از مرودشت و پل فسا، به سمت شهر سعادتشهر بروید. تابلوهای راهنمای “پاسارگاد” شما را به سمت مجموعه هدایت خواهند کرد. این مسیر عمدتاً اتوبان و جاده اصلی است.
حملونقل عمومی: سرویسهای اتوبوس یا مینیبوس از پایانه مسافربری شیراز به سمت سعادتشهر یا صفاشهر وجود دارد. از این شهرها میتوانید با تاکسی یا وسیله نقلیه محلی به محوطه تاریخی بروید.
۲) دسترسی از اصفهان
فاصله: حدود ۴۵۰ کیلومتر (۵ تا ۶ ساعت رانندگی)
مسیر: ابتدا وارد جاده اصفهان – شیراز شوید. پس از عبور از شهرهای آباده و صغاد، به شهر صفاشهر میرسید. از صفاشهر تابلوهای راهنما شما را به سمت پاسارگاد هدایت میکنند.
۳) با خودروی شخصی
راحتترین روش: استفاده از خودروی شخصی، انعطافپذیری بالایی در بازدید به شما میدهد. میتوانید توقفهای لازم را در مسیر داشته باشید و با آرامش بیشتری از مجموعه دیدن کنید.
پارکینگ: در محوطه ورودی مجموعه تاریخی، پارکینگ مناسبی برای خودروها در نظر گرفته شده است.
بهترین زمان بازدید
بهار (فروردین و اردیبهشت): بهترین زمان با آبوهوای مطبوع و طبیعت سرسبز اطراف مجموعه.
پاییز (مهر و آبان): هوا خنک و دلپذیر است و رنگهای پاییزی به زیبایی منظره میافزایند.
تابستان: به دلیل گرمای شدید هوا، بازدید در ساعات اولیه صبح یا نزدیک غروب توصیه میشود.
زمستان: ممکن است هوا سرد باشد، اما خلوتی و آرامش بیشتری خواهید داشت.
نکات کاربردی برای بازدیدکنندگان
کفش راحت: مسیرهای مجموعه خاکی و سنگی هستند؛ کفش پیادهروی مناسب ضروری است.
پوشش مناسب: به دلیل قرار گرفتن در فضای باز و احتمال وزش باد، لباس مناسب فصل همراه داشته باشید.
آب و خوراکی: امکانات رفاهی محدود است، پس آب آشامیدنی و مقداری خوراکی همراه خود ببرید.
کلاه و عینک آفتابی: برای محافظت در برابر آفتاب شدید، بهخصوص در فصلهای گرم، مفید هستند.
دوربین عکاسی: زیباییهای معماری و چشماندازهای طبیعی پاسارگاد، آن را به مکانی عالی برای عکاسی تبدیل کرده است.
راهنما: در صورت امکان، از راهنمایان محلی یا تورهای گردشگری برای درک بهتر تاریخچه و جزئیات بناها استفاده کنید.
حفظ میراث: لطفاً به هیچ عنوان به آثار تاریخی دست نزنید، یادگاری ننویسید و زبالههای خود را به درستی دفع کنید.
جذابیتهای گردشگری
دیدار از آرامگاه بنیانگذار امپراتوری هخامنشی
تماشای عظمت ستونها و کاخهای باستانی
قدم زدن در باغ ایرانی کهن
عکاسی از مناظر باشکوه تاریخی و طبیعی
درک نبوغ معماری و شهرسازی دوران هخامنشی
مقبره کوروش کبیر در پاسارگاد واقع شده که متاسفانه در زادروز خودش دسترسی به این مقبره غیرممکن میشه
خاندان پارس، که به رهبری کوروش (که از ۵۲۹ تا ۵۵۹ پیش از میلاد سلطنت نمود) در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، بر مادها پیروز شدند. بر پایهٔ سنت، کوروش این منطقه را به پایتختی انتخاب کرد
بهترین اثر تاریخی پاسارگارد مقبره کوروش بزرگه.. بنیان گذار ایران… ک متاسفانه خیلی غریب واقع شده … ب همه توصیه میکنم برای درک و فهم بیشتر حتما کتاب زندگینامه کوروش رو بخونن..عالیه