در میانِ گسترهٔ بیکرانِ دشتِ ورامین، دیوارهایش قد برافراشته است؛ نه به غرور یک پیروزی، که به اُفتخار یک ایستادگی. قلعه ایرج، تنها یک بنای تاریخی نیست، یک پرسش بزرگ است که از دلِ خاک برآمده. پرسشی دربارهٔ عظمتی فراموش شده.
اینجا، وسعت را باید با قدم سنجید. با نگاهی که از گوشهای از این دیوارهٔ عظیم آغاز میشود و در افق، در آن سوی دشت، به پایان میرسد. وسعتی نزدیک به یک شهر کوچک، با خشتهایی که هر یک، روایتی از مهارت دستانی را در دل دارند که روزگاری قصد داشتند اثری برای جاودانگی بسازند. اما زمانه، قصد دیگری داشت. امروز، باد که از لابهلای شکافهای این دیوار میگذرد، نوایی غمگین مینوازد؛ نوایی از فراموشی. اینجا، نه خبری از هیاهوی سپاهیان است و نه نشانی از راز و نیاز موبدان. تنها سکوت است و شکوهی خاموش که با هر بارش باران و هر وزش باد، کمی بیشتر در آغوش زمین رها میشود.
این نوشته، سفری است به قلب این سکوت. میکوشیم تا ندای خفته در این خشتها را بشنویم و داستان قلعهای به وسعت یک شهر را که زمان از یادش برده است، یک بار دیگر روایت کنیم.
فهرست
موقعیت جغرافیایی
این قلعه در حدود ۱۲ کیلومتری شمال شرقی شهر ورامین، در مجاورت روستای عشقآباد و در مسیر جاده ورامین-پیشوا واقع شده است. دسترسی به آن از طریق جاده آسفالته امکانپذیر است.
ویژگیهای معماری شگفتانگیز قلعه ایرج
مهمترین ویژگی قلعه ایرج، وسعت و معماری منحصر به فرد آن است که آن را در زمره یکی از بزرگترین قلعههای خشتی جهان قرار داده است.
ابعاد و پلان: قلعه ایرج به شکل یک مستطیل تقریبی ساخته شده است. طول دیوارهای آن حدود ۱,۴۵۰ متر و عرض آن حدود ۱,۱۰۰ متر است که مساحتی در حدود ۲۰۰ هکتار را در بر میگیرد! این ابعاد بهگونهای است که گویی یک شهر کامل درون آن جای میگرفته است.
دیوارهای عظیم: ارتفاع دیوارهای قلعه در گذشته به بیش از ۲۰ متر میرسیده، اما امروزه بر اثر فرسایش، بخشهای زیادی از آن فرو ریخته و ارتفاع آن به طور میانگین به ۱۰ تا ۱۵ متر کاهش یافته است. ضخامت دیوارها در پایه به ۲۰ تا ۲۵ متر میرسد که نشان از استحکام فوقالعاده آن دارد.
مصالح ساختمانی: اصلیترین مصالح به کار رفته در ساخت قلعه، خشتهای بزرگ و چینه (کاهگل) است. اندازه خشتها که گاهی به ابعاد ۴۰ در ۴۰ سانتیمتر میرسند، خود گواهی بر عظمت این پروژه معماری است.
برجهای دیدهبانی: در فواصل معین و در امتداد دیوارها، برجهای نیمدایرهای شکل برای دیدهبانی و دفاع ساخته شده بودند. امروزه پایههای این برجها به وضوح قابل مشاهده است.
ورودی قلعه: در ضلع جنوبی قلعه، بقایای یک دروازه اصلی با طراحی پیچیده دیده میشود که احتمالاً دارای یک راهروی باریک و چندین اتاق برای نگهبانی بوده است.
کاربرد و عملکرد قلعه ایرج
درباره کاربرد دقیق قلعه ایرج نظریههای مختلفی وجود دارد:
دژ نظامی-اداری: با توجه به وسعت و استحکام آن، به نظر میرسد قلعه ایرج یک مرکز مهم نظامی و اداری برای کنترل دشت حاصلخیز ورامین و راههای مواصلاتی منطقه بوده است. این دژ میتوانسته در دوران باستان، پناهگاهی امن برای ساکنان منطقه در برابر هجوم دشمنان باشد.
انبار غله و ذخایر: برخی از مورخان با استناد به وسعت قلعه و موقعیت آن در یک منطقه کشاورزی، معتقدند این مکان به عنوان یک انبار عظیم غله و ذخایر استراتژیک برای تامین آذوقه در دوران قحطی یا جنگ استفاده میشده است.
شهر یا اردوگاه: برخی نیز احتمال میدهند این قلعه در واقع بقایای یک شهر یا اردوگاه موقت برای سپاهیان بوده که به مرور زمان متروک شده است.
قدمت تاریخی
اگرچه تاریخ دقیق ساخت قلعه ایرج به درستی مشخص نیست، اما بر اساس شواهد باستانشناسی و سبک معماری، بیشتر پژوهشگران ساخت آن را به دوره ساسانی (حدود ۱۸۰۰ سال پیش) نسبت میدهند. برخی نیز احتمال میدهند که پایههای اولیه آن در دوره اشکانیان ریخته شده و در دوره ساسانی تکمیل و مورد استفاده قرار گرفته است. نام “قلعه گبری” نیز که به معنی “قلعه زرتشتیان” است، بر پیشینه کهن و احتمالاً ارتباط آن با دوران پیش از اسلام دلالت دارد.
وضعیت کنونی و تهدیدها
متأسفانه قلعه ایرج امروزه در وضعیت نامناسبی به سر میبرد و به شدت در معرض تخریب قرار دارد.
فرسایش طبیعی: باد و باران به طور مداوم در حال فرسایش دیوارهای خشتی این بنای عظیم هستند.
فعالیتهای کشاورزی: زمینهای کشاورزی اطراف و حتی درون حریم قلعه، به ساختار آن نزدیک شده و به آن آسیب میزنند.
حفاریهای غیرمجاز: جویندگان گنج با حفاریهای غیرقانونی، آسیبهای جبرانناپذیری به لایههای تاریخی و ساختار قلعه وارد کردهاند.
بیتوجهی: این اثر ارزشمند ملی (با شماره ثبت ۹۷۵) سالهاست که مورد بیمهری واقع شده و اقدامات حفاظتی جدی و مستمر برای نجات آن کافی نبوده است.
سخن پایانی
قلعه ایرج تنها یک توده خاک و خشت نیست؛ این بنا یک اسناد زنده تاریخی است که عظمت معماری، قدرت مدیریت و اهمیت استراتژیک ایران باستان را فریاد میزند. بازدید از این قلعه، سفری در زمان به اعصار گذشته است. تماشای این بنای شکوهمند در طلوع یا غروب خورشید، زمانی که سایههای بلند دیوارها بر دشت میافتد، تجربهای بهیادماندنی و حسرتبار از فرسایش تاریخ است.
حفاظت و معرفی درست این اثر بینظیر، نه تنها یک وظیفه ملی، بلکه یک رسالت فرهنگی برای نسل حاضر است تا این میراث گرانبها را برای آیندگان به امانت بگذارد.
این قلعه به عنوان بزرگترین قلعه خشت خام در استان تهران، ایران و جهان شناخته میشود که واقعا زیبا و جذابه که نیاز به رسیدگی داره