غار هیزج قهاوند، در قریهٔ هیزج، که با قلعه جوق در حدود ۶ کیلومتر فاصله دارد، در کنارهٔ شمالى کوه قوزى قشلاق واقع شده است و در زبان محلى زاغه دره سى گفته مىشود. پس از عبور از دهانهٔ سنگ چین و دیوارهٔ کوتاه غار به تالارى به طول ۱۲ متر مىرسیم و پس از عبور از تالار وارد محوطه وسیعى مىشویم که یک راه فرعى در گوشهٔ آن و تخته سنگهاى عظیم ریزشى در قسمت دیگرش دیده مىشود.
مشخصات غار هیزج
غار به شکل دهلیزى ساده و سرراست و بدنهاى تقریباً صاف و سفید با کمترین خمگرد و انحنا تا عمق ۱۵۰ مترى ادامه دارد. در این فاصله در خمگرد غار وارد محوطهاى مىشویم که در دهانهٔ آن پیشبندى آویخته است. پس از طى مسافتى پهناى غار قدرى کمتر و سقف آن کوتاهتر مىشود. در این قسمت به تپهٔ کوچکى از خاک رسوبى برمىخوریم. گوشهٔ تالار، دهانهٔ کوتاه، ولى گشادى است که به دهلیز وسیع و هموارى راه دارد. کنار چپ دهلیز یک حفرهٔ ۵ مترى مىبینیم.
کف غار هیزج از خاک نرم و گاهی گلی درست شده که در آن تخته سنگ و بلوک هائی پراکنده ریخته شده اند. به نظر می رسد که این غار در شرایط پرآتیک درست شده است. به این معنی که تپه ای که غار در آن قرار دارد و از جنس آهک می باشد، در زمان هائی دور در زیر آب قرار داشته است. آب املاح را در خود حل کرده و بتدریج غار شکل گرفته است. این احتمال بیشتر از آن است که جریان آب زیرزمینی آن را شکل داده باشد. این امر در حدود صدها هزار سال قبل اتفاق افتاده است. در هر حال خیلی مشکل است که زمان دقیق تشکیل غار هائی شبیه غار هیزج را بشود حدس زد.
کاربری غار
بازمانده هائی از دیواره هائی دست ساز در عرض غار، در جاهای مختلف دیده می شود.علاوه بر این این آثار، همچنین آثار سنگی،که یا به منظور اقامتگاه و یا دفاع مورد استفاده قرار گرفته اند و یا ترکیبی از این دو، دیده می شوند.بویژه آثار موجود در نزدیکی ورودی اصلی می تواند نشانی از این باشد که گاهی مواقع در زمان های قدیم به عنوان پناهگاه یا مکانی برای مخفی شدن استفاده می شده است. احتمالاً روستائیان هیزج در مواقعی که روستاموردحمله قرار می گرفته از این مکان استفاده می کرده اند. آنچه بیشتر از همه در این غار جالب توجه است آویزههاى آهکى عجیبى است که مانند قندیلى کامل از بدنهٔ غار آویزان شده است. در حال حاضر از این غار بهرهبردارى خاصى نمىشود.
نحوه دسترسی
از غار تا دهکده هیزج راه زیادى نیست. غار سر راه اراک – همدان قرار دارد و طول آن ۵۲۰ متر است. این غار در استان همدان و شهرستان قهاوند در شمال شرقی شهر قهاوند در نزدیکی روستایی به همین نام (هیزج) قرار دارد.
