بلیط هواپیما سوئیت تبریز

گنبد هارونیه

زمان مطالعه : 8 دقیقه
۱۲ تیر ۱۳۹۷

امروز می خواهیم اندکی از مشهد فاصله بگیریم و سری به یکی از جاذبه های تاریخی که در نزدیکی این شهر قرار گرفته است بزنیم. راهی می شویم تا به ۲۵ کیلومتری شمال غربی مشهد برسیم،‌ جایی که بنایی پر رمز و راز با نمایی آجری و قرمز رنگ در برابر شما قد علم می کند و نگاه را به سوی خود خیره می سازد. بقعه هارونیه، یکی از جاهای دیدنی مشهد و همچنین یکی از قدیمی ترین آثار شهر توس است که در ابتدای شهرک تاریخی توس و نزدیکی آرامگاه فردوسی قرار دارد و سال هاست بسیاری از گردشگران،‌ پژوهشگران و باستان شناسان از آن بازدید می کنند. هارونیه مرتفع ترین ساختمان قدیمی این شهرک تاریخی به حساب می آید و با تزیینات منحصر به فرد خود، از دیگر سازه های کهن خراسان متمایز می شود. «قرن‌ها پیش اینجا زندان هارون‌الرشید بوده است»، «این مکان آتشکده‌ای متعلق به دوران پیش از اسلام است»، «امام موسی کاظم(ع) و تعدادی از شیعیان در این سیاه‌چال زندانی بوده و شکنجه شده‌اند!».
اینها اظهارات کارشناسی درباره اثری تاریخی مربوط به دوران صدر اسلام یا پیش از اسلام نیست، بلکه گوشه‌ای از نظرات مردم در بازدید از هارونیه توس است که تنها به دلیل نزدیکی با نام هارون‌الرشید خلیفه عباسی، شُبهه زیادی در ذهن عامه مردم ایجاد می‌کند.
هارونیه یکی از جاهای دیدنی مشهد ، بنایی ناشناخته و پررمز و راز و یگانه اثر برجای مانده از شهر باستانی طوس است. این بنا در ۲۵کیلومتری شمال‌غربی مشهد در حاشیه غربی جاده مشهد – توس در ابتدای بولوار پردیس، بولوار اصلی و ورودی شهر توس قرار دارد. هارونیه بنایی آجری و مربع‌شکل است. فضاهای داخلی آن نیز شامل ورودی ایوان، چهارشاه‌نشین، گنبدخانه و سهاتاق فرعی است که تمامی این قسمت‌ها در معرض دید عموم قرار دارد. در محوطه بیرونی این بنا سنگ یادبود کوچکی از امام محمد غزالی قرار دارد و باغچه مستطیل‌شکل بزرگی نیز بر طبق نقشه اولیه بنا، روبه‌روی ایوان ‌هارونیه طراحی و ساخته شده است.

تاریخچه بنا
بنای هارونیه چشمگیرترین و قدیمی‌ترین اثری است که از طوس به جای مانده است.این بنا تا حدود صد سال پیش ویرانه‌ای بی‌نام بود اما از زمان احداث آرامگاه جدید فردوسی در سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۳ خورشیدی عوام آن را «زندان هارون‏» یا «بقعه هارونی» نامیدند، حال آن که نه تنها بنا از لحاظ شکل و نقشه هیچ گونه شباهتی به زندان ندارد، بلکه طبق مستندات تاریخی نیز نمی‏توان هیچ‌گونه ارتباطی بین این اثر و هارون‏الرشید، خلیفه عباسی یافت؛ چراکه هارون در سال‏۱۹۳ه‌.ق وفات یافته است در حالی که اصل بنا را با توجه به شکل معماری، از دوره ایلخانی (قرن هشتم هجری) می‏دانند که بخش‌هایی در دوره تیموری به آن افزوده شده است.
از طرف دیگر به دلیل تشابه سبک معماری بنا به معماری رازی-چهارمین و درعین حال کامل‌ترین سبک در شیوه‌های معماری ایران- این بنا را مربوط به قرن ششم هجری می‏دانند.
در حفاری‌هایی که به سال ۱۳۵۴ در این بنا صورت گرفت، ضمن پیداشدن سفال‌های مربوط به دوران سلجوقی، تیموری و صفوی، جرز بسیار قطوری از سنگ و ملاط ساروج که یادآور پی‌بنای آتشکده‏های ساسانی است، مشاهده شد و آثار به‌دست آمده نشان می‌دهد که پی این بنا سابقه‏ای خیلی پیش از قرن ششم داشته است.
بررسی سفرنامه‏ها و نوشته‏های جهانگردان و پژوهشگران داخلی و خارجی که از حدود صد سال پیش تاکنون در نوشته‏های خود به این بنا اشاره کرده‏اند، نشان می‌دهد که تنها عوام و مردم بومی بودند که بنا را نخست نقاره‏خانه و سپس زندان هارون نامیدند و در پی آن نام «گنبد هارون‏» و هارونیه هم بعدها به کار برده شد.

کاربری بنا
درباره هدف از احداث بنا و کاربری آن نیز اختلاف‏نظر وجود دارد. برخی این مکان را مدرسه یا خانقاه و همچنین مدفن امام محمد غزالی می‏دانند (قرن ششم) و برخی دیگر آن را مسجدی می‏دانند که بعد از هجوم مسلمانان به ایران بر روی آتشکده ساسانی ساخته شده است. از آنجا که در قسمت‏شمالی بنا یک ردیف اتاق دیده می ‏شود، این سؤال در ذهن بیننده ایجاد می‏شود که این مکان باید محل تدریس و علم‌آموزی باشد. با این فرضیه میتوانیم ارتباط اثر را با امام محمد غزالی دریابیم؛ چراکه امام محمد غزالی پس از آنکه تدریس در نظامیه بغداد را نپذیرفت در طوس ماند و همان‌جا خانقاهی برای صوفیان و مدرسه‏ای برای طلاب دایر کرد و شبانه‏ روز خویش را به عبادت خدا و خدمت‏به خلق می‏گذراند.
هنگامی که سرگرم این کار بود، اجلش فرا رسید و در طابران طوس که موطن وی بود، بدرود زندگی گفت و در همان جا مدفون گشت. پس از پایان مرمت‏ساختمان، سازمان حفاظت آثار باستانی، سنگ مقبره‏ای به عنوان یادبود این عالم بزرگوار در جلو بنای یادشده نصب کرده است. عبدالحمید مولوی با استناد به برخی منابع تاریخی، هارونیه را خانقاه خواجه عثمان‌بن‌هارون، استاد معین‏الدین چشتی، قطب صوفیه چشتی در هند می‏داند که به یادبود پدرش در قرن ششم خانقاهی در طابران طوس ساخته است.
وی این نظریه را که بنا خانقاه و مقبره امام محمد غزالی بوده رد می‏کند؛ چراکه مورخان و جهانگردانی که از قرن ششم و هفتم به بعد به طوس سفر کرده‏اند، مدفن غزالی را خارج از باروی شهر (در قبرستان عمومی شهر) ذکر کرده‏اند حال آنکه برطبق برخی منابع مکتوب، هارونیه داخل حصار طوس قرار داشته است.
تحقیق در موقعیت دقیق شهر طوس عهد غزنوی و سلجوقی یا طابران و اختلاف محل آن با طوس مغولی که به دست پسر تیمور ویران شد و تطبیق حاصل تحقیق بر زمین‌های کنونی طوس ویران ممکن است محل مدرسه و خانقاه غزالی را به مقبره کنونی فردوسی نزدیک‌تر از محلی نشان بدهد که امروز در آن جا نشان قبر غزالی را باید جست.
بنابراین لازمه روشن‌شدن آن، حفاری‌های گسترده باستان‏شناسی در ویرانه‏های طوس است. همچنین گفته شده است که در اوایل نیمه سده هشتم یکی از سادات معتبر ولایت طوس به نام امیر نظام‌الدین علی (جدّ سیدعبدا… برزش‌آبادی) این خانقاه را به همراه دو خانقاه دیگر در روستاهای برزش آباد و ویرانی برای یکی از شیوخ بزرگ کبروی به نام شیخ عبدا… غرجستانی ساخته است.
از مجموعه یافته‌های تاریخی و خصوصیات معماری بنا و شباهت‏ سبک آن به سبک رازی و مقایسه با نمونه‏های مشابه همچون آرامگاه علاءالدوله در سمنان، مقبره سلطان‌سنجر در مرو و قبر بابالقمان در سرخس، مقبره‌بودن بنا بسیار منطقی‌تر به نظر می‌رسد. غیر از خصوصیات معماری، طاق کوچکی که در ضلع شمالی بنا وجود دارد و جمله «الدنیا ساعه‏» که بر روی گچبری آن منقوش است، خود دلیل دیگری بر مقبره‌بودن بناست‏، چون این جمله را فقط در مقبره‌ها به کار می‏برند. هر چند حفاری که در موقع مرمت در اطراف بنا انجام شده و مشخص‌شدن پی بناهایی که در مجاورت آن وجود داشته، این گمان را که این مکان بخشی از یک مجموعه معماری بوده تقویت می‏کند.

معماری بنا
تمام بنای هارونیه این مکان دیدنی شهر توس آجری است و هیچ‌گونه تزیین کاشی در آن به کار نرفته است، این بنا به‌صورت چهارضلعی است که ابعاد آن در اضلاع مختلف به علت وجود قناسی نابرابر است. ابعاد آن به ترتیب ضلع شمالی ۵/۱۹متر، ضلع جنوبی ۲۰متر، ضلع شرقی ۲۸متر، ضلع غربی‏۲۹متر است.
ارتفاع گنبد از کف بنا۲۶متر، ارتفاع ایوان ۲۱متر، ارتفاع گنبد کوچک قسمت‏شمالی ۱۱متر، طول و عرض گنبدخانه ۱۲×۱۲متر و ارتفاع کمرپوش بنا از کف ‏۹متر است. دارای یک ورودی در سمت جنوب با سردر بسیار بلند بدون تزیینات کاشی و به طور کامل آجری و نیز گنبدخانه‏ای که در سطح وسیعی پوشیده است.
چهار پلکان مارپیچ در گوشه‌‏ها و سه اطاق فرعی در ضلع شمالی قرار دارد. درون گنبد ساده است و مقرنس‌کاری‌هایی مربوط به دوره تیموری در رواق وسطی پشت ضلع شمالی گنبدخانه دیده می‏شود.

مقایسه بنا
بقعه هارونیه یکی از جاهای دیدنی شهر توس به خاطر اندازه و انفراد و حجم جمع‌و‌جورش بنایی بسیار جالب است و آرامگاه سلطان سنجر در مرو را به یاد می‏آورد. مقایسه این دو بنا با بنای جبل سنگ (گنبد جبلیه) در کرمان که از قرن هفتم‌‌ه.‌ق است و روشن‌تر از دو بنای یاد شده، خصلت‏ساسانی در آن آشکار است، پیشرفت معماری را مدنظر قرار می‏دهد. بنای طوس اگرچه کوچک‌تر است در تناسب با وقارش به آرامگاه الجایتو شباهت زیاد دارد.
شیارهای عمودی که به نما ظاهری نیرومند می‏دهد سرمشق آن در گنبد سلطانیه است و پاره‏ای از اسپرهای گچبری مقبره بایزید در بسطام را به خاطر می‏آورد. درباره شباهت هارونیه با مقبره سلطان‌سنجر و گنبد سلطانیه می‏توان چنین گفت که در هر سه بنا بخش انتقالی حساس از گنبدخانه به گنبدی که در بالای آن قرار گرفته به طرز زیبایی به‌وسیله توسط دهلیزهای گوشه‏ای که سه‌کنج‏ها را پنهان ساخته انجام پذیرفته است و این حسن عمل برخلاف گنبدهای اولیه سلجوقی است که در آن‌ها سه‌کنج‏ها به‌صورتی ناهنجار از بیرون نمایان است.
قاعده مدور گنبد که بیشتر در دوره‏های پیش فقط به صورت هشت گوشه برهنه‏ای بود، دارای رواق‌هایی است که دهلیزهای آن‌ها با آجرچینی‏های مشبک تزیین شده و بدین طریق بدون اینکه چیزی از سادگی کل بنا بکاهد، صلابت‏حجم آن را تعدیل کرده است.
و سرانجام موزه تخصصی معماری استان خراسان‌رضوی به‌تازگی در محل این بنا احداث شده و از این طریق نمونه‌هایی برجسته و بارز از معماری ایرانی، در معرض دید علاقه‌مندان قرار گرفته است. همچنین در فضای بیرونی و پیرامونی هارونیه، سنگ‌های آرامگاهی به نمایش در می‌آیند که شامل تعدادی سنگ قبر از روستاها و شهرهای اطراف و نمونه‌هایی از حجاری و سنگ‌تراشی هستند.
قرار است در موزه معماری، ماکت‌هایی از بناهای تاریخی خراسان، کتیبه‌های سنگی، ضریح‌های چوبی، درهای ارسی و وسایل و آثار مرتبط با معماری نیز نگهداری شود.
آدرس : مشهد، بزرگراه قوچان-مشهد،‌ سه راه فردوسی، حاشیه بلوار شاهنامه، نرسیده به آرامگاه فردوسی، بقعه هارونیه

——————————————————————————————————————————————————————————————————————————————
گنبد هارونیه تنها اثر به جامانده از توس قدیم

تنها ثر بر جای مانده از توس قدیم بنای آجری است معروف به گنبد هارونیه که در دهه های اخیر به همت انجمن آثار ملی و میراث فرهنگی خراسان مرمت و باز سازی شده است مردم این بنا را زندان هارونیه می نامند و در متون وسفر نامه ها از آن مسجد توس آرامگاه و خانقاه غزالی نام برده شده است.

هارونیه که احتماﻷ مدرسه یا خانقاهی مربوط به سدﺓ هشتم می‌باشد سنگ یادبودی بنام محمد غزالی در وسط محوطه کارگذاشته شده است. چون آرامگاه « مام محمد غزالی » در توس می باشد و محل آن دقیقاً روشن نیست ، در مجاورت این بنا به یادبود این دانشمند ، سنگ مزاری نصب شده است

این ساختمان زیر زمینی دارد که عقیده عمومی مردم این است که به عنوان زندان از آن استفاده می شده است. تحقیقات اخیر نشان داده که هارونیه صرفا آرامگاه یا خانقاهی است گه در سده های هفتم یا هشتم هجری هم پهلو با یک بنای مذهبی دیگر و بر روی خرابه های ابنیه کهن ساخته شده است این بنا مشتمل بر یک فضای وسیع مربع گنبد دار به ارتفاع حدود۲۵ متر و وسعت ۱۲*۱۲ متر است در انتهای بنا سه حجره با اتاقک با تزئیناتی شامل گچبری قرار دارند تزدینات خارجی آن منحصر به قابهای عمودی وستون نماهای طرفین ورودی می باشد.

راه پله هایی دارد که می توان به طبقه دوم بنا رفت فعلاً آن را بسته اند ولی در دوران کودکی من باز بود و طبقه دوم را نیز چند بار دیده ام فضای بسیار کوچکی دارد. محل جدیدی که به تازگی در این محوطه توسط باستان شناسان پیدا شده ، می گویند مدرسه یا مسجد بوده است.

 گنبد هارونیه

هارونیه  گنبد هارونیه

هارونیه  گنبد هارونیه

هارونیه  گنبد هارونیه

هارونیه  گنبد هارونیه

 

هارونیه 2 گنبد هارونیه

هارونیه 3 گنبد هارونیه

هارونیه 4 گنبد هارونیه

هارونیه گنبد هارونیه

           
چاپ

لینک های مرتبط :

رزرو هتل جااینجاس
 

نظر کاربران :

هیچ نظری برای این مطلب ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید.

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *