مسجد جامع عتیق قم | جاهای دیدنی ایران
بلیط هواپیما تور خارجی

مسجد جامع عتیق قم

دسته بندی مطالب بر اساس :
2013-09-11مسجد جامع عتیق قم قم قم

مسجد جامع قم در قرن سوم هجري يكي از علما و محدثين قم به نام ” ابوالصديم حسين بن علي بن آ دم اشعري ” كه در زمره صحابه حضرت امام علي التقي (ع) وحضرت امام حسن عسگري (ع) به شمار مي رفت، مسجدي در قم بنا كرد. طبق نوشته كتاب تاريخ قديم قم كه در قرن چهارم هجري نوشته شده است . معلوم نيست كه محل آن مسجد دركدام يك از مكان هاي زير بوده است :

– مسجدي به نام مسجد جامع كه در يكي از محله هاي قديمي قم ، نزديك دروازه ي ري واقع شده است.

– مسجدي كه اكنون به نام امام حسن عسگري شناخته مي شود.

– مسجدي كه در حدود خاكفرج و اراضي كميدان واقع بوده و اكنون اثري از آن به جاي نمانده و به احتمال قوي وبه موجب قراين تاريخي همين مسجد بوده است.

– مسجدي كه اكنون برجاست و به نام مسجد جامع قم شناخته مي شود و همان است كه در محله مسجد جامع ، درخيابان آذر و نزديك دروازه ري واقع شده است.

– مسجد جامع عتيق و تاريخي قم مجموعه اي از بناهاي چند عصر و از جمله مساجد دو ايواني به شكل مربع مستطيل است . اسكلت اصلي گنبد خانه ي متوازن آن ، به نيمه ي نخست سده ششم هـ . ق تعلق دارد. اين مسجد پس از مسجدامام حسن عسگري (ع) قديمي ترين مسجدي است كه در قم بنا شده و به اعتبار متون معتبر ، سال احداث بناي كنوني گنبد خانه 529 هـ .ق است . اين تاريخ تا پيش از تعميرات دوران فتحعلي شاه دركتيبه هاي گچبري موجود در بنا به وضوح نمايان بود.

ايوان : يكي از زيباترين و با شكوه ترين بناهاي اين مجموعه ، ايوان بسيار مجلل آن است . اين ايوان به دهانه 14، عرض 7 و ارتفاع 18 متر ، از نظر تناسب و زيبايي ، ممتاز و بي نظير است. مقرنس گچي پوشش ايوان و نيز نقشه كاشي كاري ديوار آن كه در ميانه قاب هايي از آجر كلوكي ( آجر كوچك ) و تراش ، توأم با نمابندي كتيبه هاي متعدد موضعي و كمربندي جلب توجه مي كند، بيش از هرچيز موجب تحسين معماران و هنرمندان مي شود. در توصيف اين ايوان بايد گفت كه مظهر جمال ، اعتدال و توازن است ؛ زيرا تمام اجزاي آن در جاي خود قرار گرفته و متناسب است . مقرنس پوشش آن با نقشه ي بسيار جالبي طراحي شده كه در برگيرنده دو كوه مطبّق ( طبقه طبقه شده ) و معلق در دو طرف آن است و مانند دو گنبد پنج طبقه به نظر مي رسد كه هر طبقه ي آن داراي پنج قطار با پنج حوضچه بزرگ و كوچك است . درميان دوگنبد آويزان ، سه حوض بزرگ وارونه با سطح قوس آراسته ، و مزين به ترنج هايي از كاشي معرق وجود دارد كه در ميان قابي از كاشي هاي سفالي با جدار هشت تايي صفه دار نمايان است.

بين اين حوض ها جداري شبيه دو گنبد كوچك و معلق ، با حوضچه هاي متنوع و منظم در سه رديف با قطارهاي مشابه وجود دارد . مشخص نيست اين مصالح ساختماني سنگين را چگونه تا سقف بالا برده و چگونه آنجا آويخته اند كه پس از قرن ها هنوز بي خدشه و شكست ، پا برجا و سالم باقي ماند ه است .

اين مقرنس بي نظير و ممتاز، كه از نقاشي ملات سازي ، توأم با رنگ آميزي طلايي برخوردار است ، از دور به صورت مقرنسي از آجر نمايان است .

تزيينات كاشي اين مسجد در زمان فتحعلي شاه و در سال 1248 هـ . ق صورت گرفته كه به مرور شكسته و ريخته شد . از اين رو ابتدا از طرف مرحوم حضرت آيت الله فيض در سال 1365 هـ .ق و مجدداً از طرف آيت الله العظمي بروجرودي درسال 1375 هـ . ق تمام مسجد تعمير و به ازاره سنگي ، آراسته و مزين گرديد . اين كاشي كاري بر فراز ازاره اي از سنگ تراش سفيد به ارتفاع 20/1 متر است و تمام بدنه ايوان را از بغله ها و اسپر تا كتيبه كمربندي تزيين نموده است .

كاشي ها ، خشتي منقش هفت رنگ با نقشه بندي اسليمي واژدربندي است و در ميانه كاشي كاري آن ، چند خط عمودي وافقي از آجر كلوكي و تراش ديده مي شود كه مانند قابي كاشي ها را در ميان گرفته و وسط هرقاب ، نمايي ساخته شده ودرون هرنما، ترنجي ديده مي شود كه روي آن آيه شريفه ” وما خلقت الجن والانس الاليعبدون” نوشته شده است . اين آيه در كتيبه ي معابد و مشاهد از آثارمخصوص فتحعلي شاه است و در سينه اسپر ، بالاي پوشش دوقوسي ، سه درگاه ورودي ، به مقصوره ي سه قاب آجري مربع مستطيل گرفته شده كه درون آنها با كاشي هاي خوش نقش ، زيبا وشفافي مزين شده است . در قاب وسطي درترنجي كشيده به خط ريز ثلث ، آية الكرسي و در پايان ” فالله خير حافظاً وهو ارحم الراحمين ” نوشته شده است .

در ترنج كشيده ديگري ” لااله الا الله ، محمد رسول الله ، علي ولي الله – (تعمير 1365 هجري ) خوانده مي شود و در سومي ” انا مدينه العلم و علي بابها” جلب توجه مي كند. در كمرگاه ايوان ، كتيبه اي از كاشي خشتي با زمينه لاجوردي وجود دارد كه به خط ثلث سفيد بر روي آن سوره مباركه جمعه ودر پايان ” سبحان ربك رب العزه عما يصفون وسلام علي المرسلين والحمدلله رب العالمين ، في تاريخ شهر ربيع الثاني سنه سِتَ و اربعين و مأتين بعد اَلفٍ من هِجَرة النبويه” خوانده مي شود.

لبه ايوان از دو قوس بالا و نيز طرفين به صورت گيلويي و روي آن طُرّه برنجي پيچي از كاشي فيروزه فام هر يك به اندازه 405 % در 40% به كار برده شده و شبيه آثار قرن هشتم است . اين لبه ، منظره ايوان را بسيار زيبا كرده است .

در دو طرف ايوان جرزهايي به عرض دو و نيم متر و ارتفاع 18 متر وجود دارد و متصل به آنها صفه محرابي است كه برفراز هريك ايواني با پوشش مقرنس بديع است و در كنار آن نيز جرز ديگري قرار دارد . به اين ترتيب درمجموع چهار جرز وجود دارد كه تمامي به كاشي هاي خوش نقش و زيبا آراسته شده اند. لچكي ها و پيشاني ايوان نيز آراسته به كاشي گره سازي است .

در پيشاني ايوان و دو ايوانچه ي دو طرف آن كتيبه اي به طول بيست وهشت وعرض يك متر از كاشي هاي خشتي قرار دارد. روي اين كاشي خشتي ، با خط خاصي كه بر گرفته از خطوط ثلث ، نسخ و ريحاني است، به صورت متداخل آيه اي از سوره مباركه نور ” الله نورُ السموات والارض مثل نوره كمشكوة فيها مصباح المصباح في زجاجه الزجاجه . كانها كوكب دري يوقد من شجره مباركه زيتونه لا شرفية ولاغريبة يكاد زيتها يضي ءُ و لولَم تمسسه نارٌ نورٌ علي نور ” آمده است.

مقصوره : در طرف جنوبي اين ايوان ، مقصوره اي به ارتفاع 30 ودهانه 23/ متر وجود دارد كه در ضلع جنوبي آن محراب بز رگي قرار دارد. در ضلع شمالي آن سه درگاه بزرگ و كوچك به ايوان واز طرف شرقي و غربي آن هم دو درگاه به دو گوشواري كه در دو طرف قرار دارد ، گشوده شده است .

محراب شاه نشين آن به عرض يك متر ودهانه چهار متر با پوشش پخ و بغله ها و اسپر كه به كاشي هاي خشتي منقش هفت رنگ زمان فتحعلي شاهي مزين شده و داراي پوشش رسمي بندي و معقلي است . بقيه ديوار ايوان از جرز و اسپر، داراي ازاره 30/1 متر سنگي و بالاي آن آراسته به گچبري با نقشه ي ملات ساز طلايي است و سه درگاه ورودي آن يكي در وسط با دهانه ي پنج متر و دو درگاه ديگر هركدام با دهانه ي دومتر در طرفين قرار دارد.

در كمر آن كتيبه اي كمربندي از گچبري به خط ثلث ممتاز ” شيخ محمد حسن قمي” كه روي آن سوره تبارك نوشته شده ، ديده مي شود. درپايان عباراتي كه نشان از تعمير مقصوره واحداث شبستان ها از طرف فتحعلي شاه درسال 1246 دارد، گچبري شده است كه البته بيشتر آن ساييده شده و غير قابل خواندن است . فقط در ضلع غربي آن ، نام فتحعلي شاه قابل رؤيت است.

درچهار طرف مقصوره ، نيم طاقي بالا آمده كه فرم مربع را به هشت ضلعي بدل ساخته و تمام بدنه آنها به صورت قوسي مقعر، آراسته به كنده كاري توأم با نقاشي هاي رنگين است و پوشش آنها با پوشش درگاه در يك سطح قرار دارد. در اين قسمت هشت نما با بدنه گچبري شده مشاهده مي شود و در بالاي آنها ساختمان به شكل شانزده ضلعي درآمده و شانزده نما ساخته شده است . اين نماها يكي درميان ، به صورت نورگير ميان تهي و توپر ديده مي شود كه به وسيله كنده كاري توام با رنگ آميزي مزين شده اند.

دربالاي اين قسمت ، مقصوره از چند ضلعي به صورت مدور در آمده و پاطاق گنبد به صورت عرق چيني بالا رفته است . بدنه پوشش ، مانند كاسه اي گلدار است كه آن را به صورت واژگون قرار داده باشند. اين پوشش با مقرنس آجري تزيين شده كه بدنه آنها حوضچه ها و ديوار با نقشه ظريفي گچبري و رنگ آميزي شده است . نقشه هر قسمت با قسمت ديگر تفاوت دارد.

گوشوارها: در اضلاع شرقي و غربي مقصوره ، در وسط يك نما و در دو طرف آن ، دو درگاه با ديوار آجري زيبا و پوشش دوقوسي است كه به طرف گوشوارها باز هستند.

دو گوشوارچشمه پوش با ستون هاي مضلع آجري تزيين شده اند . گوشوار شرقي مشتمل برنه چشمه درسه رديف به وسعت 21×21 متر است كه در آن دو محراب آجري وجود دارد و گوشوار غربي مشتمل بر شش چشمه در دو رديف به وسعت از شمال به جنوب 21 متر و از شرق به غرب 23/12 متر است.

شبستان ها : مقابل ايوان صحني وسيع وجود دارد كه از سه طرف محصور به شبستان هاي زيباي چشمه پوشي است كه به دوران فتحعلي شاه تعلق دارد. قدمت شبستان شرقي بيشتر است . اين شبستان داراي نه رديف سه چشمه اي بر فراز هجده ستون شش ضلعي و نه ستون چهار ضلعي ، يعني جرزهاي جلوي صحن است كه با درهاي آهني شيشه پوش محصور شده است .

شبستان غربي نيزداراي نُه درگاه درسه رديف است ؛ ولي انتهاي آن سردابي سراسري وجود دارد كه از سوي ” محمد حسين خان نظام الدوله شاهسوند” ملقب به ” شهاب الملك ” كه باني گلدسته هاي طلايي صحن عتيق در سال 1305 بود، احداث شده است . در نتيجه كف شبستان يك متر بالا آورده شده كه اين عمل موجب كاهش جذابيت آن شده است.

شبستان شمالي به علت وجود ايوان شمالي ، از جلو به دو قسمت تقسيم شده كه از هر طرف داراي دو چشمه است ولي از قسمت آخر كه متصل به هم هستند ، پنج چشمه به عرض 11 و طول هر قسمت 49 متر بنا شده است. ايوان شمالي : دربين شبستان هاي شمالي ، ايواني به دهنه هفت ، عرض هفت وارتفاع 14 متر ازآثار دوره فتحعلي شاه – سال 1248 هـ. ق ديده مي شود كه ديوار آن مزين به كاشي خشتي است و روي آن به خط ثلث سفيد سوره مباركه منافقون و در پايان عبارت ” كتيبه به خط محمدرضا الشريف القمي في 1248″ نوشته شده است . در دوطرف آن دو چشمه و در قسمت بالا و دو طرف ايوان ، دوايوان فوقاني با پوشش مقرنس گچي با جرزهاي آجري و لچكي هاي كاشي كاري معقلي وجود دارد .

سر در ورودي : در قسمت ورودي صحن مسجد از طرف غربي ايوان ، سر در ورودي به دهانه شش ، عرض دو وارتفاع هشت متر با جدار سفيد كاري و پوشش مقرنس گچي از دوره فتحعلي شاه ديده مي شود . در قسمت كمر آن كتيبه اي كمربندي از كاشي خشتي زمينه لاجوردي قرار دارد و روي آن به خط ثلث ، آيات ” يا ايها الذين امنوا اذا نودي للصوه … و الله خير الرازقين ” و در پايان كتيبه جمله ، ” قل الحاج شيخ عباس مصباح زاده 1381 قمري” خوانده مي شود. در دو طرف ايوان ، جرزي آجري وجود دارد و در كنار آن از دو طرف ، صفه اي محرابي با پوشش مقرنس ديده مي شود كه از دو طبقه تشكيل شده است .

محراب ها: در مسجد جامع قم محراب هاي متعددي ، هر كدام براي منظور خاصي ساخته شده است . در يكي از شبستان هاي شرقي مسجد محرابي وجود دارد كه در مكاني پايين تر از جايگاه نمازگزاران قرار دارد تا هم نشانه خشوع امام جماعت باشد و مهمتر از آن ، كساني كه در حياط مسجد هستند ، هم سطح با امام جماعت قرار گيرند .

در داخل اين محراب و روبه روي امام جماعت ، مشبك هايي وجود دارد كه در فصول گرم سال مانند دستگاه تهويه هوا، هواي سرد ومطبوع را به داخل محراب هدايت مي كند تا امام جماعت و نمازگزاران از هواي مناسب برخوردار باشند. در دوسوي اين محراب پله هايي وجود دارد كه به جايگاهي منبر مانند منتهي مي شود. ائمه جماعات پس از اقامه ي نماز و يا قبل از آن بالاي اين منبر مستقرمي شدند وبه ايراد وعظ و خطابه مي پرداختند.

صحن مسجد: صحن مسجد زميني مستطيل شكل است كه چهار طرف آن با بناهاي مسجد شامل گنبد، شبستان ها ، گوشواره ها، زيرزمين ، سر در ورودي و ايوان شمالي و جنوبي محصور شده است . وسط صحن ، حوضي وجود دارد كه بر زيبايي آن افزوده است . در گذشته در وسط حوض ، آب انباري وجود داشت كه امروزه مسدود است .

در فصل تابستان ، مخصوصاً شب ها، نماز جماعت درصحن مسجد اقامه مي شود ؛ زيرا داراي هواي مطبوع و لطيفي است

زيرزمين مسجد : زيرزمين اين مسجد به جز هواي مطبوع و دلپذير، از ارزش خاصي برخوردار است و جلوه ديگري از هنر معماران ايراني و اسلامي را عرضه مي دارد . اين زيرزمين در سمت غرب مسجد قرار گرفته و روي آن شبستان بزرگي وجود دارد . زيرزمين به جز ستون هاي ديوار شبستان داراي هجده ستون است كه اخيراً توسط سازمان ميراث فرهنگي قسمتي ازآن مرمت شده است .

شاخص تعيين وقت نماز: از ديگر امكانات جالب توجه مسجد، شاخصي است كه به وسيله آن مي توان هنگام نماز ظهر را تعيين نمود . اين شاخص از سنگي تشكيل شده كه روي آن خطي به صورت مورب حكاكي شده است . اگر آفتاب به وسط اين شاخص نزديك شود. نشان دهنده ظهر شرعي است . اين شاخص در قسمت شمال مسجد روي تخته سنگي حكاكي شده است .

گنبد باشكوه مسجد: گنبد رفيع مسجد جامع قم يكي از باشكوه ترين ، شگفت انگيزترين و رفيع ترين گنبد هاي مساجد ايران است . جاي تعجب نيست اگر براي هر بيننده اي در مورد چگونگي ساخت اين گنبد جاي سؤالي وجود داشته باشد.

نبايد فراموش كرد كه براي ساخت اين مسجد عظيم و با شكوه كه حدود 6000 متر مربع وسعت دارد ، حتي يك شاخه آهن نيز به كار نرفته و با گذشت ساليان سال از ساخت آن همچنان پابرجا و استوار مانده است .

كتيبه ها : مسجد جامع قم داراي كتيبه هاي زيادي است . يكي از اين كتيبه ها، كتيبه بالاي ايوان جنوبي است كه نويسنده آن ” محمد حسين الشيرازي ” بوده وآن را در سال 529 هـ . ق نوشته است . متن اين كتيبه ، قسمتي از سوره مباركه نور است كه با خطي زيبا با كاشي معرق ، منقوش شده است . اين كتيبه به دستور مرحوم حضرت ” آيت الله العظمي بروجردي ” تجد يد بنا شد.

نكته جالب توجه اين كه كتيبه با خطي درشت نوشته شده ، به طوري كه مي توان از فاصله دور آن را به راحتي خواند . ارتفاع حرف ” الف ” اين كتيبه تقريبا” يك متر است .

مشبك هاي بنا: قسمت هاي زيادي از بناها وساختمان هاي مسجد جامع قم را مشبك هاي آن تشكيل مي دهند. اين مشبك ها حداقل دو فايده اساسي دارند؛ از طريق آنها نور كافي و مطلوب به درون بخش هاي مختلف ساختمان هاي مسجد راه مي يا بد و از سوي ديگر براي تهويه هوا و خنك شدن قسمتهاي مختلف بنا تأثيري قابل توجه دارند. اين مسجد درخيابان طالقاني شهر قم قرار دارد.
مسجد جامع عتیق قم

مسجد جامع عتیق قم

مسجد جامع عتیق قم

مسجد جامع عتیق قم

مسجد جامع عتیق قم

PDFPrint
نقشه :
وضعیت آب و هوا :
دسته بندی :
برچسب ها :
جاجیگا تور

مطالب مرتبط :

در حال بارگزاری...

نظر کاربران :

امیر سعید شفیعی قمی شنبه 28 دى 1392 - ساعت 20:57:17

سلام هیچ یک از عکسها مربوط به مسجد جامع قم نیستند
عکسها مربوط به خدای‌خانه یا دارالمصحف در صحن مسجد عتیق شیراز هستند

پاسخ دادن

لطفا نظر خود را برای این مطلب بنویسید:

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.