کاروانسرای زعفرانیه سبزوار ، مربوط به دوره سلجوقی است و در شهرستان سبزوار، دهستان رباط، روستای زعفرانیه واقع شده است. این بنا در تاریخ ۱۷ آذر ۱۳۶۴ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۶ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
معماری بنا
کاروانسرای زعفرانیه مربوط بر روی بنای متروکه کاروانسرایی مربوط به دوره سلجوقی احداث شده و دارای آب انباری در ضلع جنوب غربی می باشد. کاروانسرای زعفرانیه که در دوره صفوی مرمت شده است، از نوع چهار ایوانی دارای حیاط مرکزی و اصطبل هایی در اطراف آن است. در بعضی از طاق نماهای کاروانسرای زعفرانیه سبزوار، تزئینات مقرنس وجود دارد و پلان دارای ریتم، تقارن، و تعادل است و ساخت آن متاثر از سبک آذری و آجرکاری های آن متاثر از سبک رازی است.
کاروانسرای عباسی زعفرانیه نمونه یک کاروانسرای کامل چهار ایوانی است که احتمالا موجب احداث ابنیه عام المنفعه دیگری همچون یخچال بزرگ، چاپارخانه، آب انبار و حمام گردیده است. این کاروانسرا با پلان مربع مستطیل در امتداد شمالی-جنوبی و به شیوه چهار ایوانی ساخته شده و از ایوانچه ها، حجره ها و اصطبل هایی وسیع برگرد یک حیاط مرکزی احداث شده است. بیرون کاروانسرا را هفت برج در بر گرفته است. در گوشه ها چهار برج مدور و در اضلاع شمال شرقی و غربی هر کدام یک برج نیم دایره تعبیه شده است. ارتفاع بنا در نمای بیرونی حدود شش متر است.
وجه تسمیه
در ساخت کاروانسرای زعفرانیه که ویرانه های آن میان نیشابور و بیهق (سبزوار) برپاست، چنین یاد می کنند که بازرگانی چینی برای آنکه رونق بازار چین را به رخ بازرگانان ایرانی کشد، یک کاروان زعفران به ایران گسیل داشت و به کاروانسالار فرمود که هر آینه زعفران را به کسی بفروشد که یکجا توان خرید آن را داشته باشد؛ و بازرگان که از راه شمال شهرهای ایران را پیموده بود و خریدار نیافته بود، به هر کجا که می رسید خودنمایی نموده و می گفت که در ایران کسی توان خرید زعفران های ما را نداشت!
هنگام بازگشت، در نیشابور به جایی رسید که بازرگانی کاروانسرایی می ساخت. از وی چگونگی را پرسیدند و او داستان را باز گفت. بازرگان نیشابوری را غیرت به جوش آمد و زعفران را یکجا از او بخرید و بفرمود تا در زیر پی ساختمان کاروانسرا ریزند! به کاروانسالار گفت به چین بازگرد و بگو که کاروان زعفران شما را در ایران در گل پی کاروانسرا ریختند … نام این کاروانسرا زعفرانیه گردید و سده ها از آن بوی خوش زعفران می آمد.
جاهای دیدنی اطراف کاروانسرای زعفرانیه سبزوار
کاروانسرای شاه عباسی، یخدان (یخچال)، آب انبار، قلعه قدیمی روستا، حمام قدیمی، آسیاب قدیمی و مهمانسرای دوران قاجاری جاذبه های اصلی گردشگری روستای زعفرانیه هستند و بر رونق این روستا در قدیم دلالت دارند.
نحوه دسترسی به کاروانسرای زعفرانیه سبزوار
آدرس: سبزوار، دهستان رباط، روستای زعفرانیه، کاروانسرای زعفرانیه
