در مرکز شهر تاریخی بسطام، در شش کیلومتری شمال شرقی شاهرود و در قلب استان سمنان، مجموعه‌ای ارزشمند و کهن خودنمایی می‌کند که قرن‌هاست مقصد عارفان، تاریخ‌دوستان و گردشگران داخلی و خارجی بوده است. این مکان، مجموعه آرامگاه بایزید بسطامی، یادگار عارف نامدار قرن سوم هجری، سلطان‌العارفین، و گنجینه‌ای بی‌نظیر از هنر معماری ایرانی-اسلامی در دوره‌های مختلف تاریخی است.
بایزید بسطامی؛ سلطان‌العارفین
ابویزید طیفور بن عیسی بن آدم بن سروشان بسطامی، معروف به بایزید بسطامی و ملقب به سلطان‌العارفین، در سال ۱۳۱ هجری قمری در خانواده‌ای که جدشان زرتشتی بود و بعدها به اسلام گرویدند، در بسطام چشم به جهان گشود. او از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین عارفان ایران در قرن سوم هجری است.
بایزید را بنیان‌گذار مکتب «سکر» (محو و فنا) در تصوف می‌دانند و شطحیات معروف او از جمله «سبحانی ما اعظم شأنی» (منزه است من، چه بزرگ است مقام من) که بیانگر حالت بی‌خودی و اتصال او به ذات حق بوده، در کتب عرفانی ثبت شده است. او بیشتر عمر خود را در زادگاهش بسطام به ریاضت، تعلیم و تربیت شاگردان گذراند و سرانجام در سال ۲۶۱ هجری قمری دار فانی را وداع گفت و در همان جایی که اکنون آرامگاهش قرار دارد، به خاک سپرده شد.
مجموعه‌ای به وسعت تاریخ
مجموعه آرامگاه بایزید بسطامی را می‌توان یکی از منحصربه‌فردترین مجموعه‌های آرامگاهی ایران دانست. نکته شگفت‌انگیز اینجاست که این مجموعه با طرحی نامنظم، آثاری از قرن سوم تا دوره قاجار را در خود جای داده و هر بخش آن، روایتگر بخشی از تاریخ معماری و هنر این سرزمین است. با وجود ساخت و مرمت‌های گسترده در ادوار مختلف، آرامگاه ساده بایزید که در گوشه‌ای از صحن مجموعه واقع شده، دست‌نخورده باقی مانده است.
معماری و بخش‌های مختلف مجموعه
این مجموعه ارزشمند از بخش‌های متعددی تشکیل شده است که قدم زدن در میان هر یک، شما را به سفری در زمان می‌برد:
آرامگاه بایزید
برخلاف تصور، آرامگاه این عارف بزرگ بنایی بسیار ساده و بی‌آلایش است که فاقد هرگونه تزئینات است. روی قبر، سنگ مرمرینی قرار دارد که کلماتی از مناجات مشهور امام علی (ع) بر آن حک شده است. این سادگی، نشان‌دهنده روحیه زاهدانه و دنیاگریزی این عارف بزرگ است.
صومعه یا خانقاه بایزید
در غرب آرامگاه، دو اتاق کوچک و متصل به هم با سقف‌های کوتاه قرار دارد که به عنوان صومعه یا خانقاه بایزید شناخته می‌شود و محل عبادت و ریاضت او بوده است. این اتاق‌ها دارای محراب‌هایی با گچبری‌های بسیار زیبا و پرکاری هستند که در تاریخ ۷۰۲ هجری مرمت یا ساخته شده‌اند.
ایوان و دالان الجایتو (اولجایتو)
این ایوان با شکوه و دالان نسبتاً طویل در ضلع غربی مجموعه، به دستور سلطان محمد خدابنده (الجایتو)، ایلخان مغول، در سال ۷۱۳ هجری ساخته شده است. کتیبه‌های گچبری شده این دالان و تکرار نام «علی» (ع) به صورت چهارتایی بر دیواره‌های آن، از جمله ویژگی‌های منحصربه‌فرد این بخش است.
مسجد بایزید (مسجد کبود) و مناره سلجوقی
مسجد بایزید که از قدیمی‌ترین بخش‌های مجموعه است، با کاشی‌کاری‌های زیبای فیروزه‌ای و آجرکاری‌های ظریف تزئین شده است. این مسجد دارای دو شبستان (مردانه و زنانه) است و در کنار آن، مناره‌ای آجری و بلند از دوره سلجوقی با تاجی شبیه به مقرنس و نقوش گیاهی و هندسی خودنمایی می‌کند.
گنبد غازان خان
این بنای برجی شکل با گنبد رُک (مخروطی) در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم ساخته شده است. برخی معتقدند غازان خان این بنا را به عنوان آرامگاه بایزید ساخت، اما به دلایلی از انتقال پیکر او صرف‌نظر کرد. امروزه موزه عرفان شرق در این بنا دایر است.
مدرسه شاهرخیه
این مدرسه دو طبقه با ۲۸ حجره و معماری زیبا و منحصربه‌فرد، در دوره تیموریان و به دستور شاهرخ تیموری در شرق مجموعه ساخته شد. تا حدود ۵۵ سال پیش مرکز تحصیل علوم قدیمه بود و هم‌اکنون نیز به عنوان مدرسه علمیه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بقعه امامزاده محمد (ع)
در فاصله کمی از آرامگاه بایزید، بنایی برجی شکل با گنبد مخروطی فیروزه‌ای قرار دارد که منسوب به امامزاده محمد، فرزند بلافصل امام جعفر صادق (ع) است. گفته می‌شود که امام (ع) او را برای راهنمایی مردم همراه بایزید به بسطام فرستاد.
برج کاشانه
این برج آجری ۲۴ متری در جنوب شرقی مسجد جامع بسطام واقع شده و یکی از شاهکارهای معماری دوره ایلخانی است. شکل خارجی آن ۳۰ ضلعی بوده و تزئینات گچبری و آجرکاری آن حیرت‌انگیز است.
اطلاعات بازدید
موقعیت دقیق: استان سمنان، شهرستان شاهرود، شهر بسطام، میدان آزادی، مجاور مسجد جامع و مدرسه شاهرخیه.
زمان بازدید: مجموعه همه‌روزه پذیرای بازدیدکنندگان است و مدت زمان پیشنهادی برای بازدید بین ۱ تا ۲ ساعت است.
هزینه بازدید: بازدید از این مجموعه تاریخی رایگان است.
جمع‌بندی
آرامگاه بایزید بسطامی تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه سفری است به اعماق عرفان و تصوف اسلامی و نمایشگاهی از هنر معماری ایران در گذر قرن‌ها. قدم زدن در صحن این مجموعه، بازدید از آرامگاه ساده و بی‌آلایش عارفی که قرن‌هاست بر افکار و قلوب تأثیر می‌گذارد، و تماشای ایوان‌ها، گنبدها و کتیبه‌های بی‌نظیر آن، تجربه‌ای فراموش‌نشدنی را برای هر بیننده‌ای رقم می‌زند. این مکان، بی‌تردید یکی از درخشان‌ترین نگین‌های گردشگری استان سمنان و ایران است.
نقشه :
