ایوان در معماری ایرانی قدمت بسیار زیادی دارد به طوریکه از هزاره های اول و یا دوم قبل از میلاد مسیح نمونه هایی از وجود ایوان در تپه حسنلو یافت شده است. با گذر زمان در بناهای متعدد ایوانها وجود داشتند اما از زمان اشکانیان این عنصر معماری رنگ و بوی جدید به خود گرفت و رواج بیشتری پیدا کرد و تا به امروز ما اشکال مختلف آن را در بناهای جدید می بینیم. ایوان های ایرانی که با زندگی مردمان این سرزمین درآمیختهاند، سالها به عنوان یک الگوی کهن، در سازههای تاریخی ایرانی تعبیه شده اند. معمولاً ایوانها در اندازههای بزرگ و با تزیینات فراوان نسبت به سایر فضاهای بنا ساخته شدهاند و نگاه هر بینندهای را بهسوی خود جلب میکنند.
ایوان چیست؟
ایوان به بخشی بیرونی ولی متصل به بنا گفته می شود که ورود و خروج به بنا از طریق آن انجام می شود و معمولا از یک یا چند طرف باز است. عموما این فضاها دارای سقف می باشند و رو به سمت حیاط هستند. ایوانها با توجه به ساختارشان معمولا بدون ستون می باشند. حالا شاید بگویید خصوصیاتی که گفته شد با ایوانهایی که معمولا میبینید یا دیده اید تفاوت دارد! بله قطعا همینطوره چون این یک تعریف اصیل و جامع در رابطه با ایوانهاست. ابدا قرار نیست همیشه همه چیز ثابت باقی بماند.
ایوان در لغتنامهی دهخدا به معنای صُفه، تاق، نشستنگاهِ بلند که بر آن سقف باشد، همچنین پیشگشاده و درگاه آمده است. فرهنگ عمید، ایوان را صفه، پیشگاه اتاق و قسمتی از ساختمان ذکر میکند که جلوی آن باز و بدون پنجره باشد. شایان ذکر است که فضاهای متعددی مترادف ایوان شمرده میشوند. بهعنوان مثال، نوع بدون سقف آن را گاه «بهارخواب» و در برخی شهرها «مهتابی» گویند. گونهی دیگری که در زمرهی رواقهای ایرانی محسوب میشود، دارای ستونهای متعدد در جلو و ارتفاعی برابر سقف است و با عرضی کم ساخته میشود. رواق نیز از سه سو بسته و از یکسو باز است.
ایوان ایرانی در ادبیات و متون فارسی
در واقع ایوان، کلمهای فارسی است که در عربی و ترکی نیز استفاده میشود. در متون تاریخی فارسی یا عربی، ایوان بیشتر اوقات به کارکرد یک کاخ اطلاق میشود. به عبارت دیگر، این واژه میتواند یک کاخ کامل یا مهمترین و رسمیترین قسمت یک کاخ باشد. در برخی موارد، ایوان های ایرانی مترادف با چشمگیرترین بخش هر ساختمان هستند. به اعتقاد برخی از کارشناسان، کلمهی ایوان برگرفته از آپادانای فارسیِ باستان است.
مشهورترین کاربرد ادبی ایوان برای یک بنای ایستاده (پابرجا)، در بقایای کاخ ساسانی ایوان کسرا، در تیسفون، مشاهده میشود. این همان موردی است که ایوان مترادف با تاق است.
خاقانی، شاعر معروف ایرانی، بیتی دارد که در آن از ایوان بهعنوان کاخ نام برده است:
«هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان، ایوان مدائن را آیینه عبرت دان»
ایوان های ایرانی از دیدگاه متخصصان گوناگون
ایوان یکی از عناصر مهم معماری ایرانی است که هزاران سال در اغلب بناها کاربرد داشته است. برخی از محققان ایوان را اینگونه توصیف کردهاند:
“ایوان به نشستنگاهی بلندتر از اطراف خود گفته میشود که معمولاً در بخش بیرونی بناها ساخته میشود؛ فضایی با پوشش تاقدار که از سه طرف بسته و از جلو به حیاطی باز شده است. ایـوان بـه لحـاظ ابعـاد، متنوع است و عملکردهای فراوانی دارد.”
باستانشناسی به نام «هنری رایت» ایوان را اینگونه تعریف میکند:
«ایوان واحدی است با تاق کشیده، نهچندان عمیق و نسبتاً عریض، که از جلو کاملاً به حیاط باز است؛ در محور اصلی ساختمان قرار میگیرد و احتمالاً به قسمتهای دیگر بنا دسترسی دارد یا ندارد». رایت، ماهیت ایوان را بیستون میداند.
رضایینیا توصیف دیگری را برای ایوان ارائه میدهد:
فضای نیمهبازِ تورفته، یا عقب نشستهای در دل ساختمان را ایوان می گویند که با سه دیوار باربر و سقف، ساخته شده است. در اصل ایوان یک فضای مستقل با عملکردی خاص را در جلوی ساختمان به نمایش میگذارد. ایوان های ایرانی در نما و محور ساختمان قرار میگیرند.
زمرشیدی نیز ایوان را اینگونه معرفی میکند:
«ایوان، تالار مستطیل شکلی است که در کنار یکی از اضلاع حیاط و یا عمود بر آن ساخته میشود و از یک، دو یا سه طرف باز است».
انواع ایوان از نظر ظاهر و پوشش سقف
ایوانهایی با سقف صاف و تیرپوش : ابتدایی ترین شکل ایوان هاست و نمونه هایی ازین ایوان در تپه حسنلو که به هزاره اول قبل از میلاد می رسد وجود دارد.
ایوانها با سقفی به شکل منحنی یا به اصطلاح طاق پوش : این نوع ایوانها از دوره اشکانیان به بعد رواج پیدا کرده و تا قبل از این دوره سقف ایوانها به صورت صاف و تیرپوش بوده است.
ایوانهای ستوندار و ترکیبی (طارمه یا طارما) : منشاء بوجود آمدن این نوع ایوان هم باز به دوره اشکانی برمیگردد و نمونه ای از آنرا می توان در ترکمنستان و شهر عشق آباد دید.
انواع ایوان از نظر پلان
علاوه بر تقسیم بندی از نظر شکل ظاهری؛ ایوانها بر اساس پلان نیز بر چند نوع مختلف هستند : محوری، چرخشی، مرکزی. ایوانها در بناهای قدیمی به صورت تک دو یا چهار ایوانی بوده اند که نمونه هایی از آن را می توان در بناهای مساجد قدیمی نیز دید. ایجاد بناهای چند ایوانی در قدیم بسیار ارزشمند بوده است.
مصالح رایج در ساخت ایوان
در قدیم برای امر ساختمان سازی استفاده از مصالح بومی و در دسترس هر منطقه ای رایج بوده است. در اقلیم های گرم و خشک از خشت، گل، آجر و برای تزئینات نیز از انواع گچبری ها و آینه کاری ها بکار برده می شد. اقلیم های معتدل و مرطوب استفاده از کاهگل و چوب مرسوم بوده و در مناطق سرد و کوهستانی نیز سنگ بیشتر در دسترس بوده است. گاهی نیز دیده شده از مصالح ترکیبی نیز استفاده شده است. در بناهای امروزی نیز استفاده از مصالح جدیدی مانند بتن، سیمان، آجر و انواع سنگ ها تزئینی مرسوم است.
ایوانها را در چه بناهایی می توان دید ؟
در گذشته کاخ ها، بناهای حکومتی، عبادتگاه ها، مقابر و بناهای مسکونی دارای ایوان بوده اند اما در معماری معاصر بحث خیلی متفاوت شده است. بناهای زمان حال که تحت تاثیر شدید معماری مدرن قرار گرفته دیگه کمتر اثری از معماری سنتی ایرانی دارد و ساختن برج و آپارتمان جای بناهای جذاب گذشته را گرفته است. ولی هنوز در بناهای مسکونی که به شکل ویلایی ساخته می شوند می توان ایوانهای زیبایی که از ترکیب معماری سنتی و مدرن به وجود آمده را ببینیم.
البته مطالبی که در بند قبلی گفتیم باعث نمیشه ما از شناخت ایوون ها غافل بشیم بخصوص که این عنصر در بسیاری از بناهای قدیمی از گذشته هنوز برای ما به یادگار هستند. مخصوصا ایوان در مساجد و ایوون خونه های قدیمی بخصوص شمال کشور که به دلیل مسئله رطوبت ایوون در خونه ها اهمیت زیادی دارد و نیز در مناطق گرم خشک که بازهم وجودش الزام اقلیمی دارد.
چند نمونه زیبا از ایوان در معماری
طاق کسری
این بنا در کشور عراق قرار دارد و به ایوان مدائن مشهور است و از بی نظیر ترین شاهکارهای معماری ایرانیست. ایوان این بنای دوره ساسانی پهنایی حدود ۴۳ و ارتفاعی به بلندای ۳۰ متر دارد. با توجه به اینکه این بنا طی سالیان دراز دستخوش حوادث و دست درازی های گوناگونی بوده و بخشی از آن نیز تخریب شده اما هنوز شکوه و جاودانگی خود را دارد.
خانه عامری ها
این خانه بزرگ و زیبا در کاشان قرار دارد و یکی از بناهای سنتی زیبا بجا مانده از دوره زندیه می باشد که بعدها در دوره قاجار توسعه پیدا کرده و به شکل امروزی آن درآمده است. ایوان های زیبا این بنا یکی از معروف ترینهاست که در زیر تصویر یکی از آنها را می بینید و امروزه این بنا به اقامتگاه برای گردشگران تبدیل شده است.
مسجد جامع گوهرشاد
این بنا مربوط به دوره تیموریست و بعلت گسترش حرم مطهر امام رضا (ع) این مسجد امروزه جزئی از این حرم به حساب می آید. این بنا یکی از نمونه های مساجد چهار ایوانیست که در چهار جهت این بنا قرار دارد مشهورترین و بزرگترین ایوان این مسجد که در جهت قبله قرار گرفته ایوان مقصوره نام دارد. شما تصویر این ایوان را در زیر می توانید مشاهده کنید.
کاربرد ایوان
ایوان های ایرانی در معماری ما کاربردهای فراوانی دارند:
موجب جریان یافتن هوای باز در داخل بنا میشوند.
در فصلهای گرم سال، فضای خنکی را به دور از گرمای درون بنا و تابش مستقیم آفتاب در حیاط فراهم میسازند.
در زمستان نیز فضایی میان فضای روباز و فضای بسته ایجاد میکنند و مانع ورود برف و باران به داخـل بنا میشوند.
علاوه بر این، ایوان در تأمین آسایش، رفاه و روحیهی استفادهکنندگان نیز اهمیت داشته است. ایوان بهعنوان یکی از اجزای بنا، اهمیت فوقالعادهای دارد. در واقع، ایوان به بنا برجستگی و شکوه میدهد.
عملکرد ایوان های ایرانی
ایوان از نظر شکل، اندازه و جایگاه، متنوع است و عملکردهای متفاوتی را برای ساکنان آن ایجاد میکند. در اینجا به معرفی برخی از آنها میپردازیم:
برای صرف شام یا صبحانه
جای خواب در تابستان
پذیرایی مهمان
استفاده از چشمانداز باغ، حیاط و آسمان
در فصلهای گرم، اتاقی برای نشستن
برای انجام کارهای خانه
پیشینه ایوان های ایرانی در معماری
اگر ایوان صرفاً مکانی تاقدار در نظر گرفته شود، دیرینگی آن به زمان اشکانیان میرسد؛ اگر فضاهای ستوندار هم ایوان لحاظ شود، دیرینگی آن به زمانِ ساخت محوطی تاریخى حسنلو در آذربایجان غربی میرسد. استفاده از ایوانِ ستوندار در محوطهی حسنلو در سدههای نهم تا یازدهم قبل از میلاد دیده شده است. باستانشناس شهیر، دایسون، معتقد است تالارهای حسنلو در لایهی چهارم، بازسازی شدهاند و یکی از تغییرات مهم این مرحله، اضافه شدن ایوان به تالارهای ستوندار بودهاست.
با توجه به کمبود مدارک و شواهد باستانشناختی، نمیتوان با قطعیت از نمونههای اولیهی ایوان های ایرانی در معماری تمدن ایلام و ماد صحبت کرد. در برخی از منابع، به دلیل وجود سبک معماری نوشیجان همدان، پیشینهی ایوان تاقدار را به دورهی ماد نسبت میدهند.
فضاهای شبیه به ویژگیهای ایوان در نقشبرجستههای آشوری مربوط به اورارتو مشاهده شده است. نمای گوردخمههای دورهی ماد شبیه به ایوانی است که در تابستان، مانع تابش آفتاب به داخل ساختمان میشود؛ در زمستان نیز بهصورت پناهگاهی در برابر از برف و باران است.
کاخهای پاسارگاد و تخت جمشید بر اساس همین نقشه ساخته شدهاند. در معماری دورهی هخامنشی، سبک ساخت گوردخمهها همچون دورهی ماد است. نماسازی و همچنین ورودی جلوی این گوردخمهها، مشابه ایوانهای کاخهای هخامنشی هستند.
دوره هخامنشی
ایوان در شکلگیری سبک معماری هخامنشی نقش مهمی دارد. متصل بودن تالار ستوندار به ایوان از ویژگیهای شاخص ایوانهای هخامنشی محسوب میگردد. ایوان در دوران هخامنشی، تکامل یافت و به شکلهای گوناگون در فضاهای معماری این دوره استفاده میشد. برخی از محققان استفاده از ایوان در نمای ساختمان را ابداع معماران سلطنتی هخامنشی میدانند.
ایوان دورهی هخامنشی به سه دسته تقسیم میشود:
ایوانهایی که در محور طولیِ بنا قرار دارند؛ مانند ایوان کاخهای تچر، هدیش و صدستون در تخت جمشید.
آنهایی که در اضلاع و محورهای متقارنِ بنا قرار گرفتند و به حیاطی باز شدهاند: مانند تالار بار عام پاسارگاد، آپاداناهای شوش و تخت جمشید.
ایوانهایی که در اطراف حیاط مرکزی بهصورت دو ایوانی و چهار ایوانی ساختهشدهاند: مانند واحد شمال غربی کاخ شائور، خزانه تخت جمشید و اثر تاریخی دهانه غلامان در سیستان و بلوچستان.
دوره اشکانی
در دوره اشکانی، سنت ایوان سازی بهتدریج با تغییر شکل ایوان و مهارت معماران در ساخت ایوانهای ستوندار در بناهای این دوره تداوم یافت. در این دوره نیز ایوانها به ۴ دسته تقسیم میشوند.
تالارهای ستوندار هخامنشی جای خود را به حیاطهای بزرگی دادند که از دو یا چهار طرف، ایوانهایی در آن ساخته شده است.
ایوانها در محور طولی ساختمان از محبوبیت زیادی برخوردار بودهاند و در اکثر بناها قابل مشاهده است.
ایوانهایی که بهصورت سهگانه ساخته شدهاند و ایوان مرکزی آنها از ایوانهای جانبی عریضتر است.
ایوانهای تاقدار با تلفیق طارما نیز یکی دیگر از ویژگیهای ایوانهای اشکانی است.
دوره ساسانی
دوران ساسانی را باید زمان اوج شکوفایی ساخت ایوان در بناهای ایرانی دانست. ایوانها در این دوره نسبت به دورههای گذشته تکاملیافتهتر شدند و به نماد معماری ساسانی مبدل گشتند. سنت ساخت ایوان با همان سبک و اسلوب دوران قبل، به شکل محوری و چرخشی در گرد حیاط با پلان دو یا چهار ایوانی ادامه یافت.
یکی از مشخصههای بارز دوره ساسانی، ایوانِ شاهنشینِ گشوده شده به فضای باز و فضای مهم پشت آن (تالار) است؛ میتوان در کاخ سروستان، قلعه دختر، ایوان مدائن و کاخ خسرو شاهد این نمونهها بود. همچنین ایوانهای تاقدار با تلفیق طارما نیز در خانههای اربابی کاربرد داشتهاند.
از ویژگیهای ایوان های ایرانی در دوره ساسانی این است که علاوه بر بهکارگیری ستون در ایوان، گنبدخانهی چهارگوش نیز به ایوان اضافه شد. در بناهای یادمانی دورهی ساسانی، ایوان با اتاق مربع گنبددار همراه میشود.
معماری ساسانی، ایوان از یک سو با فضای باز و فضای گنبددار یا فضای اصلیِ بسته، ارتباط داشته است؛ به عبارتی، به عنوان فضای میانجیِ نیم بسته کاربرد داشته است.
بسیاری از بناهای حکومتی و مذهبی، ایوان را با عظمتتر از هر فضایی در بنا میساختند. در واقع، ایوان قدرت شاهی و شکوه دستگاه حکومت را منعکس میکرده است. ارتباط ایوان و گنبدخانه، مانند دورهی ساسانیان در بناهای پس از اسلام به ویژه در مساجد ادامه یافت.
دوره صفوی
دوره صفویه دوران بازسازی معماری ایرانی است. ایوان های ایرانی، به شکل ستوندار با سقف تخت در کاخ عالیقاپو و چهلستون و در مساجد به همراه تزیینات فراوان تداوم یافتند. ایوان مسجد جامع و مسجد جامع عباسی اصفهان، ایوان مسجد جامع یزد، ایوان کاخهای چهلستون و عالیقاپوی اصفهان از نمونههای زیبای ایوان های ایرانی هستند.
سلام تصاویر خانه های سنتی از هر شهری معرفی شود مناسب است