مسجد مطلب خان خوی در مرکز شهر خوی و در ابتدای خیابان طالقانی در فاصله حدود ۳۰ متری بازار قدیمی شهر واقع شده است. بر اساس شواهد معماری موجود، ساختمان اولیه مسجد منسوب به دوره ایلخانی است زیرا این مسجد مانند مسجدهایی که در دوران مغول ساخته شده، روباز است. این مسجد در طول زمان بر اثر وقوع حوادث طبیعی تخریب و در دوره قاجار مجدداً و بر روی ویرانههای قدیمی بنا شد. مسجد مطلب خان از یک شبستان بزرگ و روباز با پلان مربع شکل تشکیل شده است . دور تا دور آن را حجرههای دو طبقه و شاهنشینهای بلند و ایوانی عظیم که در حال حاضر سقف آن فروریخته، فرا گرفتهاند.
مساجد تاریخی شهرستان خوی
شهرستان خوی از آنجا که بیشترین مساجد تاریخی را در استان آذربایجان غربی در خود جای داده است. به دارالمومنین شهرت دارد. مساجد حاجی بابا، ملأ حسن، حجتیه، شیخ، سیدالشهدا، داش آغلیان، سلمان خان، ملااحمد، مطلب خان، مسجد قرمز چورس و مسجد خان از مساجد قدیمی و تاریخی این شهرستان به شمار می روند.
تزئین کاشی کاری ها با مظاهر معنوی و مفاهیم والای مذهبی در انتخاب رنگ، شکل و فرم در این مساجد چنان زیبا است که انسان را به سوی خود جلب می کند. در واقع دریچه ای از شناخت عظمت معماری اسلامی به روی انسان می گشاید. گنبدهای آجری با مناره ها و گلدسته های بلند، رواق ها با ستون های سنگی تراشیده و بدون تزئینات، شبستان های فراخ و دل گشا با طاق نماهای بزرگ قوسی. و محراب هایی با گچبریهای ساده از مهمترین ویژگی های معماری مساجد تاریخی خوی است.
معماری بنای مسجد
مسجد «مطلب خان» خوی که از بزرگ ترین مساجد تاریخی و رو باز کشور است. از بناهای قدیمی و درخور توجه خوی می باشد. این مسجد با پلانی مربع شکل که دور تا دور آن حجره هایی به صورت دو طبقه تعبیه شده دارای اهمیت تاریخی و معماری بسیار است. نمای بیرونی مسجد فاقد تزئینات است اما صحن مسجد با محرابی بلند به صورت زیبا و هنرمندانه گچبری شده است. مسجد مطلب خان خوی در کنار ده ها مسجد تاریخی استان آذربایجان غربی به عنوان بزرگ ترین مسجد روباز از ویژگی معماری بی نظیری برخوردار است.
تاریخچه
مسجد مطلب خان بازمانده از دوره ایلخانی است و سبک معماری آن متعلق به دوره سلجوقی است. این مسجد در دوره قاجار (در حدود ۱۲۵۵ هجری قمری) توسط شخصی به نام مطلب خان که از نوادگان دختری مرحوم شیخ بهایی و مرصع کار ویژه نایب السلطنه عباس میرزا بوده. بازسازی و نیز تغییراتی در آن داده شده است. در خصوص تاریخ ساخت و صورت اولیه بنا اطلاع دقیقی در دست نیست . در سالهای اخیر نیز مورد مرمت واقع شده است. مطلب خان؛ زرگر مخصوص عباس میرزا نایبالسلطنه بوده است.
ویژگیهای معماری
این مسجد متعلق به در دوره ایلخانی است، با سبک معماری ویژه سلجوقیان که پس از ویرانی در اوایل دوره قاجار تجدید بنا شده است. مسجد مطلب خان از داخل بشکل هشت ضلعی ساخته شده و شبستانی بزرگ روباز و مربع شکل دارد که که دور تا دور آن را حجره های دو طبقه و شاه نشین های رفیع و ایوانی عظیم احاطه کرده است. جبهه بیرونی و درونی این مسجد آجری فاقد هر نوع تزئینات می باشد و فقط قسمت فوقانی شاه نشین بالای محراب ورودی شبستان، با مقرنس های درشت گچی زینت داده شده است. قسمت های داخلی ایوان و طرفین ورودی آن از طریق آجرچینی (با پس و پیش آوردن آجرها) سایهروشن دلپذیری یافته است. گویا این زیرسازی و فرم کار جهت انجام تزئیناتی مانند روکار آجری یا سنگ منظور شده که ناتمام باقی مانده است.
بنای کنونی مسجد به ابعاد تقریبی ۲۳×۳۰ متر، درمیان دارای صحن روباز به ابعاد تقریبی ۱۶×۱۶ متر است که در اطراف آن، حجرات دوطبقه، شاه نشین های رفیع و در میان آن، حوض سنگی بزرگی قرار دارد. در بخش شمالی، شبستانی مستطیل شکل به ابعاد تقریبی ۶×۱۰متر ساخته شده است. با مطالعه نقشه و ویژگی های ساختمانی بنا تا حدودی می توان وضعیت اولیه بنا را بازسازی کرد که بر طبق آن، بنای اولیه به صورت گنبدخانه ای بزرگ با ایوانی در نمای شمالی بوده است.
گنبد مسجد
فضای داخلی گنبد خانه به ابعاد تقریبی ۱۶×۱۶ متر با پوشش بزرگ گنبدی مسقف می شده. در اضلاع داخلی آن، شاه نشین های بزرگ و درمیانه ضلع جنوبی، محراب بزرگی قرار داشته است. در دو زاویه جنوبی بنا، جرزهای حجیم و در داخل آنها راه پله هایی برای دسترسی به پشت بام ساخته شده بود. جرزهای حجیم جنوبی و زوایای مستحکم شمالی بنا ممکن است تکیه گاه و پشتبند گنبد بزرگ بنا بوده باشد. بعد از ساخت بنا تا دوره قاجار، گنبد بنا فروریخته و بازسازی آن در دوره قاجار امکان پذیر نبوده است. بدین خاطر، فضای گنبد خانه در این دوره تبدیل به صحن روباز گردیده و ایوان نیز به صورت نمازخانه ای تغییرشکل یافته است.
محراب مسجد
مسجد مطلب خان خوی ویژگی های معماری کم نظیر دارد که این مسجد را از دیگر مساجد تاریخی کشور متمایز کرده است. در واقع محراب این مسجد با ۱۲.۵ متر ارتفاع و ایوان آن با ۲۵ متر ارتفاع از بلندترین محراب ها و ایوان های مساجد در ایران است. قسمت بالای محراب ورودی شبستان، با مقرنس های درشت گچی تزئین شده . در طبقه بالا در چهار گوشه شبستان فضاهایی با نرده های چوبی برای نشستن زنان تعبیه شده. دسترسی به این فضاها از طریق پله هایی که در چهارگوشه بنا وجود دارد تأمین شده است.
محوطه سازی، تعمیر سازه های چوبی، تعویض آجرهای پوسیده، کف سازی و مرمت بام، حجره ها، عایق کاری قسمت های فرسوده و کف سازی ایوان . از جمله محورهای عملیات مرمت این مسجد زیبا و تاریخی در سالهای اخیر است. از ویژگیهای دیگر این مسجد که بر روی آن اعمال شده است وجود پوشش مسقف موقت است که قابل برداشتن و نیز جمع کردن می باشد. پوشش فلزی گنبد مسجد مطلب خان خوی سازه ای سبک با قطر دهانه ۱۸ متر و ارتفاع ۱۷ متر است که در مواقع نیاز مورد استفاده قرار می گیرد. قابل یادآوری است که در ضلع غربی و شمالی مسجد تعداد زیادی مغازه و سرویس بهداشتی احداث شده . در ضلع جنوبی پاساژی ساخته شده است که می توانند در امر ارائه خدمات و ایجاد امکانات رفاهی برای بازدید گردشگران مفید واقع شوند.
نحوه دسترسی
این مسجد درمرکز شهر خوی، کنار بازار قدیمی (حدود سی متری بازار) و ابتدای خیابان طالقانی در مجاورت چند مسجد قدیمی دیگر واقع شده است.
شهر خوی جاذبه های زیاد و دیدنی که البته نیاز به مرمت و بازسازی دارند