بلیط هواپیما تور خارجی

عود سازی

2015-07-03

بربط یا عود سازی زهی است که در خاور میانه و کشورهای عربی رایج است و از قدیمی ترین سازهای شرقی و ایرانی به شمار می رود . این ساز در حقیقت نوعی سمبل تاریخی برای سازهای ایرانی است .
تاریخچه ی بربط
از آنجا که پیشینه ی این ساز به ۱۹۷۰ سال پیش از میلاد مسیح باز می گردد ، می توان آن را از اصیل ترین سازهای موسیقی ایران زمین به شمار آورد . آثار باستانی میان رودان متعلق به هزاره ی دوم پیش از میلاد ، نگاره ی مردی ایستاده را نشان می دهد که به نواختن بربط مشغول است .
در حقیقت سومری باستان نخستین مردمی هستند که در آثار به جای مانده از آنها ردپایی از این ساز دیده می شود . ساز عود در ایران پیش از اسلام به نام بربط شناخته می شد و پس از سومری ها در دوران هخامنشیان رایج بود و در عهد ساسانی بیش از همه ی ادوار رواج داشته است . فارمر پیشینهی بربط را به هنر حجاری هندی در سده یدوم پیش از میلاد می رساند (د.اسلام،چاپ اول ، ذیل”عود”) ، اما محققان دیگر کهن ترین نشانه های تصویری آن را ، که در بلخ شمالی (ازبکستان امروزی) یافت شده است ، متعلق به سده ی نخست پیش از میلاد می دانند . وجود سازی شبیه به بربط در نقش برجسته های به جا مانده در ایران ، گسترش استفاده از بربط در این کشور و وجود شواهد روشن تر در این باره موجب شده تا فامر ضمن آوردن باربیتوس در شمار برخی از آلات موسیقی بیگانه که به یونان راه یافته ، آن را همان بربط یا”عود قدیم” بداند و به ایرانی بودن آن تصریح کند (سامی، ص۲۰). احتمالاً متغیر بودن مرزهای شرقی ایران و دست به دست گشتن برخی ولایات در پی جنگ ها ، موجب شده که فارمر ، با آن که خاستگاه اولیه ی بربط را به هند می رساند ، آن را هم چنان سازی ایرانی بداند . برخی از محققان معتقدند که بربط سازی یونانی است . اما اگر نظر بعضی از نویسندگان فرنگی را بپذیریم که سازهای با برش طولی گلابی شکل ، منشأ هندی و ایرانی دارند (ملکی، ص۳۲) ، دیگر نباید در نادرستی انتساب بربط به یونان تردید داشت به بربط از همان آغاز پیدایش ، در نقاط مختلف جهان توجه شده است ؛ در سده ی سوم در چین رایج شد و در زبان چینی «پی پا» نام گرفت(جنکینز واولسن، ص۱۲۱). چون در سده ی سوم میلادی چینی ها بر شبه جزیره ی کره دست یافتند و به ژاپن نزدیک شدند ، بربط از راه کره به ژاپن رفت و “بی وا” نامیده شد ، و سپس به کشورهای آسیای جنوب شرقی چون ویتنام و کامبوج ، راه یافت (فروغ،۱۳۵۶ش،ص۵۹-۶۰؛ ایرانیکا ، همان جا ؛ جنکینز واولسن ، همان جا). در سده یششم میلادی ، از طریق حیره ، در مغرب رود فرات که مدت ها متأثر از فرهنگ ایرانی بود ، به میان اعراب رفت و در اوایل دوره ی اسلامی قبول همگانی یافت ظاهراً اعراب ، سازی به نام مِزهَر داشتند که شبیه بربط بود و سطح آن را با پوست می پوشاندند . اما چون به ساز ایرانی بربط که سطح آن چوبی و از مزهر کاملتر بود ، دست یافتند ، آن را عود (=چوب) نامیدند و به جای مزهر به کار گرفتند بر پایه ی برخی از اسناد “ابن سریح ایرانی نژاد” نخستین کسی که در عربستان و در قرن یکم هجری عود فارسی یا بربط را نواخت و نوازندگی آن را آموزش داد . الاغانی می گوید : آشنایی او با عود از آن جا شروع شد که “عبدالله ابن زبیر” جمعی از ایرانیان را به مکه دعوت کرده بود تا خانه ی کعبه را تعمیر کنند . دیوارنگاران ایرانی عود می نواختند و اهل مکه از ساز و موسیقی ایشان لذت می برند و آن را تحسین می کردند ، پس از آن ابن سریح به عود زدن پرداخت .

انواع بربط
در قدیم بربط را دو نوع به حساب می آورند : یکی بربط با کاسه ی بزرگ و دسته ی کوتاه و دیگر با کاسه ی کوچک اما دسته ی بزرگ . امروز به اشتباه ساز دسته بلند را بربط و ساز دسته کوچک را عود می نامند . با وجود شباهت های کلی ، تفاوت هایی نیز میان بربط قدیم و جانشین آن ، عود ، وجود دارد ، از جمله دسته و کاسه ی بربط از چوب یک تکه ساخته شده ، اما دسته و کاسه ی عود از دو قطعه یجداگانه است ؛ دسته ی بربط به تدریج از جای گوشی ها کلفت تر تا به کاسه منتهی شده ، اما اندازه یدسته ی عود از ابتدا تا انتها یکسان بوده است ؛ افزون بر این ها دسته ی بربط، بر خلاف عود مجوف بوده است اما هر دو از یک ساختمان صدایی برخورداند . امروزه در ایران کلمات عود و بربط به جای هم به کار می روند .

ساختار بربط
شکم این ساز بسیار بزرگ و گلابی شکل و دسته آن بسیار کوتاه است . به طوری کهقسمت اعظم طول سیم ها در امتداد شکم قرار گرفته است . سطح رویی شکم از جنس چوب است که بر آن پنجره هایی مشبک ایجاد شده است . عود فاقد “دستان” است و خرک ساز کوتاه و تا اندازه ای کشیده است . عود دارای ده سیم یا ۵ سیم جفتی است البته در برخی مواقع استادان قالب شکنی کرده و دو یا یک سیم در قسمت پایین قبل از سیم دو به ساز اضافه می کنند که این سیم ها فا زیر کوک می شود . سیم های جفت با هم همصدا (کوک) می شوند و هر یک از سیم های دهگانه ، یک گوشی مخصوص به خود دارد ؛ گوشی ها در دو طرف جعبه گوشی(سر ساز) قرار گرفته اند .

برخی از محققان با استفاده از الموسیقی الکبیر فارابی (ص۴۹۸) مهم ترین اجزای عود را بدین شرح نوشته اند : ۱)ملاوی(گوشی های ساز)؛ ۲)بیت الملاوی (جایگاه گوشی های ساز) ؛۳)اَنف (خرک فوقانی ساز که تارها از روی آن می گذرند و به گوشی ها بسته می شوند، شیطانک)؛۴)عُنُق (دسته که قسمت انتهایی آن به پشت خم می شود )؛۵)صُندوق (محفظه ی صوتی یا کاسه ی طنینی ساز)؛۶)اوتارته ها یا تارهای ساز)؛ ۷)سَطح (پوشش چوبی روی کاسه ی صوتی )؛۸)شمسیه(بخش مشبک روی پوشش کاسه ی صوتی نزدیک خرکساز چسبانده می شود تا مضراب بربط به پوشش صدمه نزند )؛۱۰)مُشط (خرک و سیم گیر تحتانی ساز). مضراب بربط ابتدا از چوب بود تا اینکه زریاب به جای آن مضرابی از تاخن عقاب ساخت و آن را رواج داد (مقری، ج۳،ص۱۲۶)؛ پر مرغ و طاووس نیز در تهیه مضراب به کار می رفته است (جنکینز و اولسن ، ص ۵۳؛ منصوری ، ص۱۵).اما امروزه مضراب بربط را بیش تر از طلق می سازند .
عود بم ترین ساز بین سازهای زهی است ؛ نت نویسی آن با کلید سل است (در واقع نت نویسی آن با توجه به وسعت و بمی ساز بر اساس کلید فا است که برای سهولت نت خوانی و نوازندگی یک اکتا و بالاتر نوشته می شود ) که جمعاً دو اکتاو است .”اکتاو” بم تر از نت نوشته شده حاصل می شود . سیم بم (سُل پائین) معمولاً نقش “واخوان” دارد و گاه این سیم جفت نیست . صدای عود به نحوی است که صدای اکتاو چهارم پیانو از راست به چپ برابری دارد و در اصل باید عود را با کلید “فا” نواخت یعنی صدای اصلی عود یک اکتاو پایین تر از آن است که امروز متداول شده است .
صدای عود بم ، نرم و در عین حال گرم و جذاب و نسبتاً قوی است . این ساز نقش تک نواز و هم نواز هر دو را به خوبی می تواند ایفا کند . همان گونه که می دانید بربت صدایی بم و تا حدودی تو دماغی دارد که دلیل آن نوع زه (سیم) ساز و عدم وجود پده بندی (مانند ویلن) روی دسته ی ساز است . پرده بندی موسیقی ایرانی به خوبی روی این ساز قابل بیان است .

احیاء عود (عود معاصر)
با تشکیل هنرستان عالی موسیقی در پنجاه سال پیش ، استادانی چون اکبر محسنی ، قاموسی و منصور نریمان که اکثرشان سه تار می نواختند ، سعی کردند با تهیه ی عود و همنوایی آهنگ های بخش شده از رادیوهای عربی ، شیوه صحیح نواختن عود را یاد بگیرند و به این ترتیب عد و در عرص معاصر ایران دوباره احیا شد .

عود نوازهای معروف جهان
در یک صد سال اخیر ساز عود کاملاً در قبضه ی عرب ها و به خصوص مصری ها بوده است . از جمله نوازندگان معروف این ساز استاد منیر بشیر (عراقی) است . در کنار او می توان ، به نام هایی چون استاد ریاض سنباطی ، فرید الاطرش، ناصر شمه و انور براهم اشاره کرد .

عود نوازان معروف ایران
در ایران نیز پس از احیای ساز عود تلاش های مثمر ثمری صورت گرفت . از جمله ی عود نوازان معروف می توان به استادانی چون منصور نریمان ، حسن منوچهری ، مجمود رحمانی پور ، اکبر محسنی و عبد الوهاب شهیدی اشاره کرد . در سال های اخیر هم که استادان دیگری به این جمع اضافه شدند که در نواختن ساز عود نوآوری هایی داشتند ، از جمله این افراد ارسلان کامکار ، غلامحسین بهروزی نیا ، محمد فیروزی و جمال جهانشاه . از عود نوازان معروف خطه ی جنوب استادانی مانند علی محبوب ، علی میر شکال ، محمد رفیع اشعری ، محمد منصور وزیری از جزیره قشم سین وفادار از بندر عباس . از عود نوازان معاصر ایران می توان به استاد شاهین علوی اشاره کرد که در نواختن این ساز تبحر دارد . او این ساز را پس از کسب استادی در نواختن گیتار فلامنکو انتخاب و به تبحر رسید .

عود سازان ایران
محمد رفیع اشعری هم اکنون بهترین عود سازایران است و به اعتقاد بسیاری بهترین عود نواز ایران البته عود سازانی مانند برادران محمدی ، محمد اژدری ، عرفاتی، عابدینی ، ملکشاهی و نریمان آبنوسی نیز در ساخت عود تبحر دارند و باعث رواج بیش تر این ساز اصالتاً ایرانی شده اند .

ساخت آلات موسیقی از جمله رشته های صنایع دستی است که همواره موجب خلق ظریف ترین و بدیع ترین آثار دست ساز گردیده و درعین حال به استمرار و شکوفایی هنرهای سنتی کمک شایانی کرده است .

عود یا بربط به عنوان یکی از آلات موسیقی زهی که با مضراب نواخته می شود از دیرباز در ارتباط تنگاتنگ با شعر و ترانه سرایی بوده و به علت نواخی شیرینی که دارد پیوسته در اشعار بزرگ ایرانی از آن یاد شده است .

برای ساخت عود با آوایی دلنشین مهارت به سمباده زدن و لاک کاری نموده و درمرحله پایانی سیم های مخصوص عود را که برخی از جنس پلاستیک و برخی دیگر ابریشم می باشد به عنوان زه روی آن نصب می نمایند .

عود سازی

PDFPrint
سوئیت تبریز تور رزرو هتل
 

نظر کاربران :

  • نظر بده، 5000000 ریال جایزه نقدی بگیر، بدون قرعه کشی ! اسپانسر: رزرواسیون مهر

هیچ نظری برای این مطلب ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید.

نظر بدید، جایزه ببرید!

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
هر چقدر در جاذبه های بیشتری نظر بنویسید شانس برنده شدن بالایی خواهید داشت(شرایط دریافت جایزه)