جایِزان ، بخش و شهری در شهرستان امیدیه ، در استان خوزستان .
۱) بخش جایزان ، به مرکزیت شهر جایزان ، واقع در جنوب شرقی استان خوزستان . از شمال به بخش مرکزی شهرستان رامهرمز، از مشرق به بخش بَهْمَئی استان کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب شرقی به بخش مرکزی شهرستان بهبهان ، از جنوب به بخش آغاجاری شهرستان بهبهان ، از جنوب غربی به بخش مرکزی شهرستان امیدیه و از مغرب به بخش رامشیر شهرستان رامهرمز محدود می شود و مشتمل است بر دهستانهای جایزان (به مرکزیت جایزان ) و جولَکی (به مرکزیت آبادی جولَکی ) و مجموعاً ۵۷ آبادی (سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان ، ص ۴۰). بخش جایزان بیشتر در دشت واقع شده و ارتفاع اکثر نقاط آن کمتر از ۲۵۰ متر است ( رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۹۱، ص ۱۲، ۲۶، ۸۴ ـ ۸۵، ۱۷۹، 249ـ250). رودهای مارون * و بابااحمد در این بخش جاری اند (افشین ، ج ۱، ص ۱۰۵، ۱۶۷؛ جعفری ، ج ۲، ص ۱۱۸). رود دائمی بابااحمد، با نام تنگ نایب ، از ارتفاع هشتصد متری دامنه کوه مَقَر، در ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی رامهرمز، سرچشمه می گیرد و پس از پیوستن ریزابه دیگری به آن ، به رود بابااحمد تغییر نام می دهد. این رود ــ که مسیر کلی اش ابتدا جنوبی و سپس غربی است ــ ۴۵ کیلومتر طول دارد و در ارتفاع ۱۵۰ متری در کنار روستای کَرْفَنْجِ بالا به رود مارون می پیوندد (جعفری ، همانجا). سد انحرافی مارون ، واقع در این بخش ، هفت هزار هکتار از زمینهای بخش را آبیاری می کند (سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان ، ص ۴۱۶).
این بخش از گیا دارای درختان کُنار، گز، بید، زبان گنجشک ، سدر و اکالیپتوس و گیاهانی مانند گل گاوزبان ، گل زرد، نعناع ، پونه ، و گیاهان علوفه ای است . از زیا شغال ، گرگ ، روباه ، خرگوش و کبک در این بخش زندگی می کنند. آب و هوای این بخش گرم و خشک است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۹۱، ص ۱۲، ۲۶ و جاهای دیگر).
رزم آرا در حدود ۱۳۳۰ ش جایزان را دهستان و آبادی ای در بخش رامهرمز شهرستان اهواز از استان خوزستان (جزو استان ششم )، دارای دَه آبادی و ۱۰۰ ، ۱ تن سکنه ذکر کرده است ( رجوع کنید بهج ۶، ص 98ـ99). در کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور (چاپ ۱۳۲۹ ش )، از دهستان جایزان با سیزده ده یاد شده است که تعدادی از آنها در دشت و تعدادی در دامنه کوه بودند (ایران . وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال ، ج ۲، ص 207ـ ۲۰۸، ۲۱۰). امام شوشتری در ۱۲۳۱ از آن به عنوان دهات رامهرمز نام برده است ( رجوع کنید به ص ۲۰۵). جایزان در ۱۳۵۵ ش ، جزو دهستانهای تابعه بخش حومه شهرستان رامهرمز بود ( رجوع کنید بهایران . وزارت کشور، ص ۱۳). در ۱۳۶۵ ش ، بر اساس مصوبه شماره ۵۳/۵/۱/۱۱۵۲۱ مورخ ۱۶ اسفند ۱۳۶۵، دهستان جایزان (به مرکزیت روستای جایزان ) مشتمل بر ۲۶ روستا، جزو شهرستان رامهرمز استان خوزستان شد (ایران . قوانین
و احکام ، ۱۳۷۰ ش ، ص ۶۹۷). با تبدیل بخش امیدیه به شهرستان امیدیه ، جایزان (به موجب مصوبه شماره ۷۶۹۹/ ت ۱۶۸۷۷ ک مورخ ۱۷ مهر ۱۳۷۵) به عنوان بخش ، با دو دهستان جایزان و جولکی مشتمل بر ۳۲ روستا، یک مزرعه و ۲۴ مکان (نقاطی که روستا نیستند و بیشتر محل فعالیتهای غیرکشاورزی اند)، در ترکیب شهرستان امیدیه قرار گرفت (ایران . قوانین و احکام ، ۱۳۷۶ ش ، ص ۵۷۹؛ سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان ، ص ۴۰). جمعیت آن طبق سرشماری ۱۳۷۵ ش ، ۰۷۱ ، ۱۲ تن بود (مرکز آمار ایران ، ۱۳۷۶ ش ، ص ۱۸).
بیشتر اهالی بخش جایزان به کشاورزی ، باغداری ، دامداری و پیشه وری اشتغال دارند. کشاورزی به دو صورت آبی
و دیم است . در کشاورزی آبی ، اراضی با آب رودخانه و
چاههای عمیق آبیاری می شوند و آب آشامیدنی مردم از چاههای عمیق تأمین می گردد. محصولات عمده زراعی
آن ، گندم ، جو، برنج ، کنجد، باقلا، یونجه ، شبدر و خرماست .
این بخش دارای ذخایر نفتی است که نفتِ آن استخراج
می گردد (رزم آرا، ج ۶، ص ۹۸؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجاها).
اهالی بخش از طوایف بهمئی ، بهبهانی ، سادات ، آغاجاری ، درویش و عرب زیدونی هستند. آنان شیعه دوازده امامی اند و به زبانهای فارسی (به گویش لری ) و ترکی و عربی تکلم می کنند (رزم آرا، ج ۶، ص 98ـ99، ۱۰۲،۲۱۰؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۹۱، ص ۲۶، ۸۴ ـ ۸۵، ۱۷۹).
در بخش جایزان زیارتگاهی به نام امام رضا، با گنبدی ساده و کوتاه ، وجود دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۹۱، ص ۲۶؛ اقتداری ، ص ۶۸۲). قلعه خلیلی جایزان (به ابعاد ۷۵*۶۵ متر) با چهار برج و سردر ورودی عریض و دروازه ، در ابتدای آبادی خلیلی قرار دارد. در اواخر دوره قاجار، محمدعلی خان خلیلی ، از طایفه بهمئی گرمسیری کهگیلویه ، این قلعه را از خشت و گل بنا کرد (اقتداری ، همانجا).
راههای اصلی آغاجاری ـ رامهرمز و بهبهان ـ رامهرمز از این بخش می گذرد. دهِ جایزان کهنه ، واقع در بخش جایزان ، در ارتفاع حدود ۱۴۰ متری در دشتی گرم و خشک در ۶۳ کیلومتری شمال غربی بهبهان و مغرب رود مارون واقع است ( رجوع کنید به امام شوشتری ، همانجا؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۹۱، ص ۸۵؛ جعفری ، ج ۳، ص ۳۲۷).
۲) شهر جایزان . در ارتفاع ۱۵۰ متری از سطح دریا، در دشتی در شمال این بخش و در حدود ۱۳۰ کیلومتری شهر اهواز قرار دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۹۱، ص ۸۴؛ جعفری ، همانجا).
رودخانه مارون در مغرب شهر جایزان جاری است که زمینهای پیرامون آن را آبیاری می کند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا). حداکثر دمای آن در تابستان ْ۵۰، حداقل آن در زمستان ْ5ر3 -، و مقدار بارش سالانه آن 5ر340 میلیمتر است ( سازمان هواشناسی کشور ،ص ۴۶). جایزان به موجب تصویبنامه هیئت وزیران در ۱۲ خرداد ۱۳۷۹ (شماره مصوبه ۹۹۱۲/ ت ۲۱۲۹۵ ک ) به شهر تبدیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ۱۳۸۲ ش ب ، ذیل «استان خوزستان »).
این شهر در مسیر بهبهان ـ رامهرمز قرار دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ؛ جعفری ، همانجاها). مزرعه سولکی در جنوب غربی این شهر قرار دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۹۱، ص ۸۴ ـ ۸۵).
شهر جایزان ، طبق سرشماری ۱۳۷۵ ش ، ۸۴۳ ، ۱ تن جمعیت داشته و دارای ۳۲۸ خانوار بوده است (مرکز آمار ایران ، ۱۳۷۶ ش ، همانجا).
از پیشینه شهر جایزان اطلاع چندانی در دست نیست . محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (متوفی شوال ۱۳۱۳؛ ج ۴، ص ۱۹۰۰) فاصله جایزان ـ باشْتْ را ۲۶ فرسنگ (هر فرسنگ معادل شش کیلومتر) ذکر کرده است .
منبع عکس : سایت هواشناسی
بد اخلاق و دشمن مهمان!بعد از ۳۶ سال برای خوردن یه ناشتای ۱۰ دقیقه ای نزدیک ورودی شهر توقف کردیم در عین تعجب دکه دارهای آنجا شروع کردن به بازکردن آب زیر پایمان??
سلام .همینه که با دروغها تاریخ رو منحرف میکنن.یکی از طوایف بزرگی که در جایزان ساکن بودن و اسمی از اونا برده نشده .مویسات بود.که همکنوندرجایزان قدیم ساکن هستن.و طوایفی که معرفی شد بعد ها به این منطقه وارد شدن.