مسجد جامع سرایان از جاذبه های تاریخی و دیدنی شهر سرایان می باشد که معماری شگفت انگیزی دارد. این مسجد مربوط به دوره صفوی است و در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۸۷۳۴ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در این مسجد تاریخی کتیبه ای برای معرفی بنا وجود ندارد. لذا بانی و زمان دقیق ساخت مسجد مشخص نیست. اما با توجه به سبک معماری بنا می توان گفت به احتمال زیاد این بنا در دوران صفویه احداث شده است. زیرا شهر سرایان در دوران صفویه از رونق بسیار خوبی برخوردار بوده است. بسیاری از آثار تاریخی سرایان اعم از کاروانسرا، آب انبار و حمام در دوره صفویه احداث شده اند. به همین دلیل دور از ذهن نیست که چنین مسجد باشکوهی نیز یادگار همان دوران باشد.
معماری مسجد جامع سرایان
مسجد جامع سرایان دارای یک ایوان با دو گنبد خانه در طرفین آن است. طاق جناغی ایوان با کمک تویزه و گنبد پوشش یافته است. در طرفین ایوان طاق نماهایی در دو طبقه قرار دارد. در هر یک از طاق های پایینی دری تعیه شده که به فضای کنبد خانه راه دارد. قوس طاق نماهای فوقانی از نوع هلالی بوده و به فضای پشت بام راه دارند.
ایوان
ایوان اصلی بنا از نظر معماری و تزئینات مهمترین بخش محسوب می شود. تزئینات بکار رفته در ایوان عبارتند از: مقرنس کاری های انتهای ایوان، رسمی بندی های زیر گنبد، رنگ آمیزی تویزه ها با رنگ اخرایی، آجر کاری به شیوه خفته-راسته در نمای ایوان و تزئینات محراب که عبارتند از: تزئینات مقرنس کاری، گچبری با طرح های اسلیمی و سوره مبارکه حمد که دو بار در حاشیه طاق محراب به خط نستعلیق و تلفیق طرح های اسلیمی اجرا شده است. مهمترین بخش تزئینات مسجد جامع در ایوان و محراب مسجد اجرا شده است.
شبستان
این مسجد دارای دو شبستان زمستانی و تابستانی است. شبستان زمستانی سرپوشیده و دارای چندین رواق است. شبستان تابستانی دارای ایوانی مرتفع با تزئینات زیبا و تماشایی است. رواقهای شبستان زمستانی بر روی ستونهای مستحکمی احداث شده بودند اما در اثر زلزله بخش عمده شبستان زمستانی تخریب شد و به همت اهالی شهر دوباره بازسازی شد. همانطور که گفته شد در ایوان شبستان تابستانی محرابی تعبیه شده که پیرامون آن گچبریهای بسیار زیبایی وجود دارد.
منبر تاریخی مسجد جامع سرایان
مسجد جامع سرایان منبری دارد که هم اکنون در محفظه ای شیشهای در ایوان مسجد نگهداری می شود. منبر چوبی بسیار ارزشمند در فهرست میراث منقول کشور به ثبت رسیده است. ساختار این منبر از چوب درخت چنار ساخته شده است. این منبر قدیمی دارای ده پله است که محل جلوس سخنران در پله دهم قرار دارد. ویژگی شاخص این منبر بکارگیری نقوش هندسی، گره چینی، کتیبه و تزئینات مشبک در زیباسازی آن است. بر روی این منبر کتیبه ای وجود دارد که نشان می دهد این اثر هنری توسط “استاد عبدالله ولد استاد تقی” ساخته شده است.
نحوه دسترسی
مسجد جامع شهر سرایان در منطقه تاریخی شهر سرایان و در خیابان امام قرار دارد. اگر از سمت بیرجند وارد سرایان شوید کافی است مسیر میدان شهدا به سمت میدان آزادی و سپس خیابان امام، امام خمینی ۲۲را دنبال کنید. اگر از سمت شهر فردوس وارد سرایان شوید کافی است مسیر میدان ولیعصر، میدان بسیج، بلوار ولیعصر، میدان قدس، خیابان امام، امام خمینی ۲۲را دنبال کنید.
