قره کلیسا چالدران یا کلیسای تادئوس مقدس یا کلیسای طاطاووس، در روستای چالدران در ۲۰ کیلومتری شمال شرقی شهرستان چالدران قرار دارد. قره کلیسا یکی از زیباترین و پرنقشونگارترین کلیساهای ارمنیان در ایران است که بهعنوان اولین کلیسای جهان مسیحیت شناخته میشود. این کلیسا روی مزار تاتائوس؛ یکی از حواریون حضرت مسیح (ع) احداث شده است و تاریخچه ساخت آن بر اساس اسناد موجود، به بعد از شهادت تاتائوس مقدس توسط جانشین پادشاه ارمنستان میرسد.
این کلیسا در دل شهرها و روستاهای ترکنشین و مسلماننشین قرار دارد و تجمع سالانه مسیحیان برای برگزاری مراسم مذهبی با استقبال قابلتوجه شیعیان منطقه همراه بوده و برخی از مردم منطقه نیز میزبان مسافران این آیین مسیحی هستند. این بنای تاریخی و مذهبی بهدلیل داشتن معماری بینظیر در تیرماه سال ۱۳۸۷ در سی و دومین نشست میراث جهانی یونسکو در کبک کانادا، بههمراه دو کلیسای سن استپانوس و زور زور در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید.
ریشه نامگذاری
کلیسای تادئوس مقدس، که نام دیگر قره کلیسا است، در زبان ارمنی «سورپ تادئوسی وانک» (به زبان ارمنی: Սուրբ Թադէոսի վանք و به لاتین: Surb Tadeosi vank) نامیده میشود. این کلیسا در بین ارمنیان به تاده مقدس معروف است و مورخان سده هشتم هجری به بعد نیز در آثار خود از آن با نام قرا کلیسا نام بردهاند. تصور میشود به کار بردن واژه «قره» برای این کلیسا که در زبان ترکی بهمعنای سیاه است، بهعلت استفاده از سنگ سیاه در ساختمان آن باشد؛ هرچند زبان مردم آذربایجان تا قبل از نفوذ زبان ترکی، زبان آذری (زبان باستانی آذربایجان) بوده است و مطمئناً در ادوار پیش از سده هشتم هجری قمری، کلیسای طاطاووس نامی دیگر داشته است.
در گویشهای تاتی و هرزنی که از زبان آذری هستند واژههای «کله» یا «کالا» به معنی «بزرگ» است. قرا در زبان ترکی آذری به معنی بزرگ است و خود تغییر یافته واژه «کلان» است؛ بنابراین قرا کلیسا در اصل «کارا کلیسا» یا «کالا کلیسا» بوده است. از آن جایی که ارمنیها به دیرها، مجتمع فرهنگی، هنری، ادبی و دینی «وانک» میگویند، وانک تاتووس همانند سایر وانکهای ارمنیها، محل اجتماع طلاب و خطاطان و خوشنویسان، فلاسفه، مورخان و دانشمندان بود و کتابخانه وانک نیز مورد استفاده آنان قرار میگرفت و کلمه وانک با مفهوم نام آذری کلیسا «کارا» کاملا مطابقت دارد؛ در حال حاضر نیز این کلیسا به نام «قرا کلیسا» یا «قره کلیسا» معروف است.
معماری قره کلیسا چالدران
قره کلیسا معماری زیبا و چشمنوازی دارد و در میان کلیساهای ایران زبانزد است و ویژگیهای منحصربهفردی دارد. از جمله مهمترین شاخصههای قره کلیسا میتوان به تزیین این اثر باستانی با داستانهای شاهنامه اشاره کرد که زیبایی خاصی به این اثر بخشیده است. تکنیک و حجمپردازی این کلیسا نیز در نوبه خود از کمنظیرترین پرداختهای هنرهای تجسمی است. نقشبرجستههای کلیسا در نهایت زیبایی، ظرافت، تناسب و با مضامین مرتبطی به دست هنرمندان باذوق، باتجربه و بامهارت اجرا شدهاند.
مساحت قره کلیسا ۶,۲۸۵ متر مربع است که با دیوارهای بلند و برج و بارو محصور شده و شباهت بسیاری به کلیسای «اچمیادزین» ارمنستان دارد. این کلیسا دو بخش دارد که بخش قدیمی با سنگهای تراشیده و سیاه و بخش جدید نیز با سنگهای سفید ساخته شده و با دو گنبد زیبا در اندازههای ۲۴ و ۱۸ متر مزین شده است. در اطراف این مکان نیز ۴۴ باب دیر وجود دارد.
کلیسای جامع طاطاووس مقدس شامل مجموعهای از فضاهای جانبی مشتمل بر دو حیاط شرقی و غربی و ۴۷ اتاق است که به راهبان، طلبهها، محققان و نویسندگان، نگهبانان کلیسا و کتابخانه آن تعلق داشته است. علاوه بر آن، زیرزمین کوچکی نیز در زیر اتاقها قرار دارد و فضاهای کوچکی نظیر ناهارخوری، آشپزخانه، آسیاب، عصارخانه، دخمهای برای نگهداری غذا و فضاهای دیگری در حیاط جانبی غربی است.
تزیینات قره کلیسا
اگر به مقطع کلیسای طاطاووس نگاه کنید، تمام بنا بهصورت یک ساختمان واحد دیده میشود. برخلاف معابد اولیه ارمنیها که بهشکل مربع است، این کلیسا مستطیلشکل است. قسمت شرقی آن با سنگ سیاه ساخته شده و تنها قسمتی است که از زلزله ۱۳۹۱ میلادی محفوظ ماند و شامل محراب و اتاقهای جانبی و محوطه جلو محراب و گنبدی کوچک است.
قسمت خارجی قره کلیسای ماکو، دارای طرحهای معماری جالب و زیبایی شامل نقشهای گل و بوته، تصاویر انسانی، شکل حیوانات و نقوشی مشتمل بر وقایع داستانی است. با توجه به ویژگیهای معماری در این بنای تاریخی، وجود دیوارهای دفاعی پیرامون کلیسا و ورودی اصلی آن، این بنا حکم قلعه نیز دارد. در چهار جهت قلعه، پنج برج دیدهبانی بهشکل یک قوس قرار گرفته است.
همچنین مقبره ساندخت، شاهزاده ارمنی که به سبب عقیدهاش به مسیحیت به شهادت رسید بر بالای تپهای در مجاورت کلیسا قرار دارد. در محوطه داخلی کلیسا چندین سنگ قبر و نیز یک حوض سنگی وجود دارد. نقش برجستههای فراوانی روی دیوارهای بیرونی کلیسا نقش بستهاند. سقف محراب کلیسا نیز با سنگهای مرمر سیاه و سفید بهشکلی زیبا تزیین شده است. در محوطه داخلی کلیسا و روی دیوار، محلی برای روشن کردن شمع وجود دارد.
مرمت قره کلیسا
قره کلیسا در طول زمان بارها غارت و تخریب شده و بهدلیل بلایای طبیعی مانند زلزله، آسیب فراوانی دیده است. یورش مغولان و جانشینان آنها، حمله تیمور لنگ، حمله سپاه عثمانی و جنگهای داخلی آذربایجان، خسارت زیادی به این بنا وارد کرده است. نخستین بار هنگام حمله چنگیزخان مغول بخش وسیعی از قره کلیسا تخریب شد. اما در زمان حکومت هلاکوخان این کلیسا به همت خواجه نصیرالدین طوسی مرمت شد.
همچنین بر مبنای کتیبهای که در کنار محراب بخش قدیمی کلیسا موجود است. در قرن ۱۴ میلادی (سال ۱۳۱۹ میلادی) زلزله مهیبی بنای این کلیسا را تخریب میکند. بنای موجود توسط اسقف زاکاریا و دو تن از برادران او به نامهای پطروس و سرکیس در دوره زمانی ۱۰ ساله تعمیر و بازسازی شده و در سال ۱۴۰۱ میلادی بار دیگر درهای کلیسا به روی زائران گشوده میشود. همچنین کلیسا در سال ۱۶۹۱ میلادی با سنگهای سیاه و در سال ۱۸۱۰ میلادی به دستور «سیمون بزنونی»، اسقف ماکو با سنگهای سفید بازسازی شد.
سیمون بزنونی دستور داد تخته سنگهایی از مرمر سفید را از منطقه «قرخ بولاغ» و «شاورشان» (ماکو) به محل کلیسا حمل کنند. در ضلع باختری کلیسای کهن به بازسازی کلیسای قدیمی بپردازند. ساختمان جدیدتر کلیسا در دوران قاجار به فرمان عباس میرزای ولیعهد به بخش قدیمیتر اضافه شد. کلیسای جدید با سنگهای سفید و حجاریهایی بینظیر، با الهام از کلیسای جامع اچمیادزین ارمنستان تزیین شده است. هر چند مراحل ساختن این کلیسا بهعلت مرگ عباس میرزا ناتمام ماند.
مراسم قره کلیسا
قره کلیسا میان ارمنیها از تقدس بالایی برخوردار است. بسیاری از آنها فرزندان خود را برای غسل تعمید به این کلیسا میبرند، در آن جا جشن میگیرند. گوسفند قربانی میکنند و خواستههای خود را از خدا و حضرت مسیح (ع) طلب میکنند.
در این کلیسا هر سال از اواخر تیرماه تا اوایل مردادماه که مصادف با شهادت طاطائوس مقدس، یکی از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع) است. آیین مذهبی با نام «باداراک» یا عشای ربانی برگزار میشود و مسحیان ضمن زیارت مقبره تاتائوس، نیایش و قربانی بهجای میآورند. این مراسم از روز پنجشنبه تا شنبه برگزار میشود که اعتقاد بر این است که راهب مدفون شده در کلیسا، در یکی از این سه روز سال فوت کرده است. اوج مراسم در روز سوم (شنبه) است.
شرکت در این مراسم برای مسیحیان آزاد است . اغلب ارامنه از نقاط دور و نزدیک ایران از جمله شهرهای ارومیه، تبریز، تهران، اصفهان و از دیگر کشورهای جهان مانند ارمنستان، سوریه، لبنان، هلند. فرانسه، اتریش، آلمان و کانادا در این مراسم شرکت میکنند.
بهترین زمان بازدید از قره کلیسا
با توجه به اینکه این منطقه در فصلهای پاییز و زمستان آب و هوای سردی دارد. بهترین زمان سفر به قره کلیسا فصلهای بهار و تابستان است. نکتهای در انتخاب زمان برای از این کلیسا باید در نظر بگیرید این است که در روزهایی که مراسم آیینی مسیحیان در این مکان برگزار میشود. امکان بازدید برای غیر مسیحیان وجود ندارد.
نحوه دسترسی
آدرس : آذربایجان غربی – سیه چشمه (چالدران) بلوار بسیج، ۲ راهی منتهی به قرضیاالدین و شوط.
یکی از زیباترین اماکنی بود که دیدم سیزدهم فروردین۹۸ از صبح تاظهر اونجا بودیم ومحو تاریخ درون کلیسا شدیم والبته سپاس از لیدری که اونجا وظیفه دادن اطلاعات به بازدیدکنندگان رو داشت.واقعا ادم باسواد واطلاعاتی بود،
واقعا دیدنش از نزدیک خالی از لطف نیست بسیار زیبا و چشم نواز است بخصوص طرح ها زیبایش روی دیوار