در حاشیه کویر مرکزی ایران و در استان سمنان، شهری کوچک اما با عظمتی تاریخی و معنوی بینظیر به نام بسطام خودنمایی میکند. این شهر که در فاصله تنها ۵ تا ۶ کیلومتری شمال شرقی شاهرود واقع شده ، به واسطه پیوند عمیق با عرفان و تصوف اسلامی و همچنین برخورداری از آثار معماری ارزشمند از دورههای مختلف تاریخی، به یکی از مقاصد مهم گردشگری ایران تبدیل شده است. بسطام در سال ۱۳۸۶ به عنوان شهر نمونه گردشگری بینالمللی تعیین شد و هرساله پذیرای علاقهمندان بسیاری از سراسر ایران و جهان است.
موقعیت جغرافیایی و دسترسی
شهر بسطام مرکز بخش بسطام از توابع شهرستان شاهرود است . این شهر در موقعیتی ممتاز قرار گرفته است؛ از غرب به رشته کوههای البرز و شاهوار، از شرق به منطقه میامی و دشت کویر، و از شمال و شمال غرب به استان گلستان محدود میشود . این موقعیت جغرافیایی باعث ایجاد آب و هوایی کوهپایهای و مطبوع در بسطام شده است .
ارتفاع این شهر از سطح دریا ۱۴۲۰ متر است . بسطام تابستانهایی معتدل و زمستانهایی سرد دارد . دسترسی به این شهر از طریق جاده و همچنین راهآهن (از طریق شاهرود) به راحتی امکانپذیر است. فاصله تهران تا بسطام با خودروی شخصی حدود ۴۱۲ کیلومتر (۴.۵ تا ۵ ساعت) است .
پیشینه تاریخی
قدمت بسطام به هزاران سال پیش بازمیگردد. کاوشهای باستانشناسی در تپه سنگ چخماق در شمال این شهر، نشان از سکونت انسان در این منطقه در حدود ۷۰۰۰ تا ۸۰۰۰ سال پیش دارد . این تپه باستانی یکی از مهمترین محوطههای پیش از تاریخ در شمال ایران مرکزی است .
در مورد نامگذاری و بنای اولیه شهر در دوران تاریخی، روایات مختلفی وجود دارد. برخی مورخان بنای آن را به «بسطام نام» ، یکی از سرداران مشهور خسرو پرویز، پادشاه ساسانی در قرن ششم میلادی نسبت میدهند که حاکم خراسان، قومس، طبرستان و گرگان بود . در دوره عباسیان، بسطام به عنوان دومین شهر مهم ایالت قومس بعد از دامغان شناخته میشد . اوج شکوفایی علمی و فرهنگی این شهر را میتوان از قرنهای سوم تا نهم هجری دانست که با حضور عارفان و دانشمندان بزرگ و تأسیس مدارس مهمی همچون شاهرخیه همراه بود. متأسفانه پس از حمله مغول، این شهر نیز مانند بسیاری از شهرهای ایران رو به انحطاط نهاد .
بسطام، دیار عارفان
بیشک مهمترین وجه شهرت بسطام، انتساب آن به عارف بزرگ و نامدار قرن سوم هجری، شیخ بایزید بسطامی (سلطانالعارفین) است . بایزید از نوادگان یک خانواده زرتشتی بود که بعدها به اسلام گرویدند و بیشتر عمر خود را در زادگاهش بسطام به ریاضت و تعلیم و تربیت شاگردان گذراند . وی را بنیانگذار مکتب «سکر» (محو و فنا) در تصوف میدانند و شطحیات معروف او از جمله «سبحانی ما اعظم شأنی» در کتب عرفانی ثبت شده است . وجود آرامگاه او در این شهر، بر اهمیت و قداست بسطام افزوده و آن را به یکی از قطبهای عرفانی ایران تبدیل کرده است .
مجموعه تاریخی – مذهبی بایزید بسطامی
مهمترین جاذبه گردشگری بسطام، مجموعه تاریخی – مذهبی بایزید بسطامی است که در مرکز شهر واقع شده . این مجموعه بینظیر که گنجینهای از هنر معماری اسلامی از دورههای سلجوقی، ایلخانی و تیموری را در خود جای داده، شامل بناهای متعددی است:
آرامگاه بایزید بسطامی
هسته اصلی این مجموعه، آرامگاه ساده و بیآلایش این عارف بزرگ است که فاقد هرگونه تزئینات بوده و تنها سنگ قبری مرمرین بر روی آن قرار دارد .
مسجد بایزید (مسجد کبود)
این مسجد که از قدیمیترین بخشهای مجموعه است، با کاشیکاریهای زیبای فیروزهای و آجرکاریهای ظریف تزئین شده است .
ایوان و دالان الجایتو
این ایوان با شکوه به دستور الجایتو (اولجایتو)، ایلخان مغول، در سال ۷۱۳ هجری ساخته شد و دارای کتیبهای گچبری شده به خط ثلث است .
گنبد غازان خان
بنایی برجی شکل با گنبد رُک که به دستور غازان خان ایلخانی در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم ساخته شد .
منار سلجوقی
منارهای آجری و بلند که در کنار مسجد بایزید خودنمایی میکند .
بقعه امامزاده محمد (ع)
در فاصله کمی از آرامگاه بایزید، بنایی برجی شکل با گنبد مخروطی فیروزهای قرار دارد که منسوب به امامزاده محمد، فرزند امام جعفر صادق (ع) است .
مدرسه شاهرخیه
این مدرسه تاریخی که در شرق مجموعه بایزید قرار دارد، در دوره تیموریان و به دستور شاهرخ تیموری ساخته شد . این مدرسه دو طبقه با ۲۸ حجره، ایوان و مسجد، تا حدود ۵۵ سال پیش مرکز تحصیل علوم قدیمه بود و هماکنون نیز به عنوان مدرسه علمیه مورد استفاده قرار میگیرد .
دیگر جاذبههای گردشگری بسطام
علاوه بر مجموعه بایزید، بسطام و اطراف آن دیدنیهای دیگری نیز دارد:
برج کاشانه
این برج آجری ۲۰ تا ۲۴ متری در پشت مسجد جامع واقع شده و یکی از شاهکارهای معماری دوره ایلخانی است. شکل ظاهری آن به صورت چندضلعی منتظم (۳۰ ضلعی) بوده و تزئینات گچبری و آجرکاری آن حیرتانگیز است .
مسجد جامع بسطام
این مسجد در خیابان پشتی مجموعه بایزید واقع شده و بخشهایی از آن به دوره قاجار بازمیگردد، اما محراب ایلخانی آن از آثار ارزشمند این مجموعه است .
قنات صادق خان
از جمله قناتهای تاریخی و کهن بسطام با قدمتی بیش از ۵۰۰ سال است که هنوز پس از قرنها آب شیرین، گوارا و خنک را در دل کویر جاری ساخته است .
مناطق طبیعی بکر
نزدیکی بسطام به مناطق ییلاقی و کوهستانی مانند جنگل ابر و جنگل اولنگ (در مسیر استان گلستان)، پناهگاه حیات وحش خوش ییلاق و منطقه تفریحی قطری، آن را به پایگاهی مناسب برای طبیعتگردی تبدیل کرده است .
اقتصاد و مردم
اقتصاد بسطام بر پایه کشاورزی و باغداری استوار است. باغات سرسبز زردآلو در اطراف شهر چهره زیبایی به آن بخشیده و زردآلو و برگه زردآلو از مهمترین سوغات و محصولات این شهر به شمار میروند . محصولات دیگری مانند گیلاس، آلبالو، سنجد و انواع خشکبار و نانهای سنتی (مانند شیرمال و کماچ) نیز از رهآوردهای بسطام هستند . بر اساس آخرین سرشماری (سال ۱۳۹۵)، جمعیت این شهر ۸۶۰۹ نفر بوده است . مردم بسطام به زبان فارسی با گویش محلی سخن میگویند و از نظر مذهبی پیرو مذهب شیعه هستند.
جمعبندی
شهر بسطام، این نگین کویری استان سمنان، مقصدی بینظیر برای علاقهمندان به تاریخ، هنر و عرفان است. قدم زدن در این شهر تاریخی و بازدید از مجموعه بایزید، هر بینندهای را مجذوب عظمت معنوی و شکوه هنر معماری ایرانی-اسلامی میکند. بسطام با طبیعت زیبا و باغات سرسبزش، تلفیقی دلنشین از کویر و کوهستان را به نمایش میگذارد و خاطرهای فراموشنشدین را برای مسافران رقم میزند.
اینجا چنار های بسیار سر به فلک کشیده و زیبایی داره و به خاطر همین مشخصه که شهر بسیار خنک هست
شهر قدیمی هست که جاذبه های تاریخی زیادی داره
با سلام برای گردشگری شهر بسطام در چه ماه و فصلی مناسب تر است؟
با سلام دوست عزیز در طول چهار فصل سال این شهر زیباست ولی اگز شما بخواهید به جنگل ابر هم بروید بهترین موقع اواخر فروردین تا مهرماه می باشد .
سلام ضمن تشکر از مطالب شما کاش راجع به امازاده محمد مسجد جامع گنبد غازان خان و عارف نامی بایزید و مقبره ایشان و اینکه مجموعه تاریخی بسطام,تنهتنهااثر تاریخی کشور است که اثار مربوط به چهار دوره تاریخی رادر کنار هم و سرپا داردونیز برج و بارو سر اسیاب و…
با سلام و تشکر از شما حتما مواردی که فرمودید تهیه و بزودی در سایت قرار می دهیم .