بلیط هواپیما مسافرسلام

كتاب آرايی قرن ششم هجری

شاهكار «هنر» كتاب آرايي قرن ششم هجري

در ميان نسخ خطي قرآني ايران بي ترديد يك قرآن از حيث «كتاب آرايي» و تزئين و تذهيب، جايگاه والايي دارد. اگرچه پيش از اين مجموعه سي جزء قرآن كريم به خط كوفي ايراني به رقم هنرمند برجسته قرن پنجم هجري «عثمان بن حسين وراق غزنوي» و تذهيب وي به عنوان شاهكار هنر كتابت و تذهيب كلام الله مجيد در قرن پنجم هجري معرفي شده اما نسخه قرآن مورد نظر (موقوفه مزار شيخ احمد جامي) از حيث كثرت، تنوع، زيبايي و زيبايي شناسي آرايه ها و تزئينات در ميان همه آثار برتر كتاب ارايي نسخ خطي، به ويژه «قرآني» بي نظير است. اگرچه اين مجموعه هنري فاقد خطي خوش، متناسب و هماهنگ باتزئين و تذهيبهاي آن ميباشد ولي از جهات ديگر منجمله ترجمه پارسي جامع و بي نظير آن و تفسير مربوطه كه بلحاظ تاريخي و ادبي تا حدودي جبران اين نقيصه را نموده، در مجموع اثري نفيس و بي بديل به عرصه فرهنگ و هنر اسلامي ايران عرضه داشته است.
شماره موزه: 3507 تاريخ: قرن ششم هجري قمري رقم: محمدبن علي بن محمد بين علي النيشابوري الليثي تعداد سطر در هر صفحه: 6 سطر آيات / 6 سطر ترجمه فارسي / 25 سطر قصص.
تعداد صفحات: 335 صفحه ابعاد: 30×39 سانتيمتر ابعاد جدول: 5/20×28 سانتيمتر آغاز: سوره مباركه «ص» انجام: حامدلله تعالي و مصليا علي خير خلقه محمد و آله اكتعين.
معرفي نسخه
صفحه اول:
«وقف نامه» با مضموني كه در بخش اول مقاله عنوان گرديد.
صفحه دوم:
مذهب مرصع با زمينه تزئين اسليمي و حواشي گرهچيني، در حاشيه اول كلمه «الله» در داخل كادري كوچك مربع بقلم زر و تحرير مشكي در زمينه لاجوردي، شنگرف و سبز سيلو نقش شده است. در حاشيه باريك دوم هم اسم مقدس «الله» بقلم سفيد آب و تحرير مشكي در زمينه لاجوردي نوشته شده است. در داخل قاب مياني صفحه كتيبهاي شامل بخشي از سوره مباركه «قدر» بقلم سفيدآب و تحرير مشكي و بخط كوفي تزئيني در «پيشاني»، و ادامه سوره (تا اواسط) در ذيل همان قاب به همان سياق مورد اشاره نگارش شده است:
كتيبه پيشاني: بسم الله الرحمن الرحيم انا انزلناه في ليلة القدر/ كتيبه ذيل: ما ادريك ماليلة القدر*ليلة القدر خيرمن*/ شمسهاي مذهب و مزين به نقوش اسليمي نيز از حاشيه عريض صفحه به تذهيب اصلي متصل است. بنظر ميرسد – با توجه به ناقص بودن كتيبه سوره «قدر» – و نيز سنت تذهيب صفحات آغازين نسخ قرآني، اين صفحه پركار قرينهاي نيز در صفحه مقابل داشته كه در حال حاضر موجود نيست.
صفحه سوم:
متن داراي جداول زرين و الوان و دو قاب مذهب در پيشاني و ميانه صفحه ميباشد در فاصله بين دو قاب شرح عدد آيات و كلام وحروف و اختلاف آنها بروايات مختلف به عربي آمده است. در حاشيه چپ اين صفحه دو شمسه مذهب مرصع بسيار زيبا و پركار محدود به جدول زرين قرار دارد كه در مركز شمسه فوقاني عدد 180 بحروف (مائه و ثمانون) نوشته و دور آن باتكرار «اله» (= الله) تزئين شده است. در شمسه پايين نيز عبارت «من اجزاء الستين» (شصت پاره؟) بخط كوفي ايراني و در زمينه لاجوردي و تزئين اسليمي نوشته شده است.
با توجه به ناقص بودن و يا ابهام مضمون كتيبه هر دو شمسه احتمالا به قرينه تزئين اين صفحه، دو شمسه در صفحه مقابل آن وجود داشته كه همچنانكه گفته شد، فعلا موجود نيست. در بالا و پايين هر دو صفحه فوقالذكر عبارت «وقف مشهد» (در بالا) و «شيخالاسلام احمدالجامي» (در پايين) به نشانه موقوفه بودن نسخه جداگانه نوشته شده است. علائم پايان آيات شامل شمسههاي مذهب كوچكي است كه در موضع مناسب بين سطور قرار گرفتهاند و در مركز هريك حروف ابجد به ترتيب و به عدد شماره آيه قيد شده است.
علائم، «تخميس»، و «تعشير» بصورت شمسههاي مذهب و طرحهاي تزئيني حاشيه صفحات بشيوه مجلد قبلي البته بطور محسوس پركار و متنوع و زيباتر (از حيث تنوع در نقش و تزئين و كتيبه) ميباشند.
ساير علائم عبارتند از «صلواة» پنجگانه، اسباع و اجزاء و نيز «سجده» كه هريك در داخل كادرهاي مذهب و مزين به كوفي و نسخ و در موضع مناسب در حواشي صفحات نوشته شدهاند. تمامي صفحات اين قرآن داراي دو ستون مجدول باريك، متصل به جدول اصلي ميباشند كه در اولي علائم و تقسيمات قرآن نقش شده و ستون باريكتر بعدي علائم اختصاري بيانگر قرائتها و رواة مختلف قرآن را دربر ميگيرد كه به رنگهاي مختلف با ذكر عناوين قراء هريك ميباشند.
سرسوره تمام سور شامل كتيبهاي مذهب ومزين به نقوش هندسي و اسليمي متنوع و با ذكر عنوان و عدد آيات سوره به قلم زر، سفيدآب و… بخط كوفي و نسخ است كه در يك سر داراي تزئين «شجيره» مذهب ميباشند.
صفحات بدرقه قرآن شامل دو صفحه مذهب و مرصع بسيار زيبا مزين به نقوش اسليمي و تزئين «شجيره» ميباشند. پس از صفحات مذهب بدرقه، ابتدا دو صفحه به دعاي ختم قرآن (هر صفحه در 27 سطر. بخط نسخ و به عربي نگارش شده) اختصاص دارد كه آغاز آن بدين شرح است:
«الحمدلله الذي لم يستفتح بافضل من اسمه كلام و…» پايان صفحه دوم:
… و بلغ روح محمد (ص) نبي السلام اللهم ادخلني في كل خيرا دخلت فيه محمد و اله و نجني…. -مرا واله و سپس صفحه چهارم بدين شرح آغاز ميشود:
«بسمالله الرحمن الرحيم بعضي از دعوات كي در هر دو صحيح يا در يكي هست تبرك راآورده شد تا پادشاه اسلام خلدالله ايامه / برعقب دعاء ختم ورد خود سازد. شداد اوس روايت كند از رسول صليالله عليه كي سيد همه استغفارها است كسي….(؟)/ اللهم انت ربي لااله الا انت خلقتني و انا عبدك و انا علي عقدكو…
در پايان همان صفحه:
و تبت حجتي و سدد لساني و…(؟) قلبي و…(؟) سجيمة (؟) قلبي ربنا آتنا فيالدنيا حسنه و فيالاخرة حسنة و قناعذاب النار.
آغاز صفحه بعد:
«فصل في فضل القرآن و اهله و تلاوته…» در پايان همين صفحه آمده است:
«ثم انالله تعالي قدر لكل زمان دولة ولكل دوله رجالا و لايام دولتهم آجالا فانفعهم للناس امكثهم في الملك و السلطان المعظم شهنشاه الاعظم مالك الرقاب الامم سلطان السلاطين في العالم غياث الدنيا و الدين معز الاسلام و المسلمين قاهر الكفره والملحدين قامع البدعة و المتمردين عضدالدوله القاهر، تاج المله الزاهره جلال كرامة الباهره نظام العالم ابوالفتح محمدبن سام قسيم اميرالمومنين ادام الله سلطانه وشيد بنيانه و ايد اركانه وحرس علي قرارة الملك مكانه و نصر رايته و قرن بالتوفيق رايه و اعلي اعلامه و امضي احكامه و اجزل اقسامه حيث اقعده فيمقاعد الصدق و شد به معاقد الحق هوالمركز لرايات الرحمه الربانيه المنزله علي كافة البريه هذا و لم يزل المخلصون المختصون يهدون الي سيدهم و سلطانهم و مصلح دينهم و شانهم تحف النصايح تحريا للمصالح و كانت هداياهم الي الكرام الانام و ان كانوا يستغنون عنها بفضل بصائرهم علما بان قبولهم ليس بضايرهم فكيف و هديتي الي رحل قرائته و سرير عزته هديه لم يرمثلها في الدنيا، اعني كتاب الله الذي انزل الي رسول كبير و فصلت آياته من لدن حكيم خبير.» (ترجمه: پس خداوند متعال در هر زمان دولتي و براي هر دولتي مرداني مقدر فرمود و براي روزگار دولت ايشان نيز زمان معيني مقدر كرد. پس سودمندترين آنها براي مردم آناني هستند كه بيشتر در مسندحكومت بمانند و سلطان معظم شاهنشاه اعظم…ابوالفتح محمدبن سام… مظهر انوار رحمت الهي است كه بر همه مردم نازل شده است و اين است كه مخلصان و خواص هديه دادن تحف نصيحت و پند و اندرز را به سرورشان وسلطانشان و… در جهت نيل به مصلحتها، ادامه ميدهند و هداياي آنها به بخشندههاست با آنكه آنان به چنين هدايايي بينياز هستند و پذيرفتن آن نيز ضرري به آنها نميرساند. ولي هديه من به رحل تلاوت او ميباشد. هديهاي كه مانند آن در دنيا ديده نشده، منظور كتاب خداوند است كه بر رسول بزرگوار نازل شد و آيات آن از سوي خداي دانا نازل گشت.) در ادامه كاتب قرآن در آخرين صفحه در خصوص تدوين و تاليف اين مجموعه و منابع و ماخذ مورد استفادهاش شرحي بدين صورت نوشته است:
«وارجو ان لايخلو هذاالتفسير عن عدالاعداد و الكلمات و الحروف و الوجوه و القرات و الترجمه و الفقهيات و الاخبار التي ادرجتها في اول السورمع الاسناد و في اخره مع الاجتهاد فالتفسير عن ابنعباس و الاعداد و القرات عن ابن مهران و الاخبار عن الواحدي رضي الله عنهم.» (ترجمه: «..و اميدوارم كه اين تفسير از نظر شمارش اعداد وكلمات و حروف و قرائتهاي مختلف و ترجمه وامور فقهي و اخباري كه در اول سورهها با سند و در آخر با اجتهاد درج شده، ناقص نباشد. پس تفسير از ابن عباس و اعداد و قرائات از ابن مهران و اخبار از الواحدي رضيالله عنهم ميباشد.») همچنين كاتب نسخه درباره كيفيت و مدت زمان استنساخ و تاريخ، حتي سن خود به هنگام پايان يافتن كتابت قرآن مينويسد:
«بعد ان سردت الليل بالنهار و وصلت العفو بالاصال خمس حجج مع عزم اكيد و جهد جهيد و تقدرالنزول عن ذروة الفراغ في اصفي حله الغوافي و ابهي حالةالسلامة الي اهنا المساع للمستزيد من انتساخ هذاالمصحف المجيد بعون الله العزيز الحميد يوم الاثنين الثامن من شهر ربيع الاخر سنة اربع و ثمانين و خمسمائه حين طار شعاع الشمس من العالم شعاعا و الان اذكر القول ايهاالسلطان المعظم مجملا فليكن بالقول منعما مجملا فان كل ما اوردته و كتبتة و ترجمته و قصصته او عممته و خصصته فهو راجع الي اية من كتاب الله تعالي و هو قوله» ان الله يامر بالعدل و الاحسان و و ايتاء ذيالقربي و ينهي عن الفحشاء والمنكر و البغي يعظكم لعلكم تذكرون، و مع هذا الآية راجع الي كلمتين التعظيم لامرالله والشفقة علي خلق الله ولولا ان الله تعالي اخذ علي العلما النصحا ليبينه للناس و لا يكتمونه لم اكن في كتابة هذاالمصحف الكبيرمن المتطفلين و ما انا من المتكلفين ان هو الا ذكر للعالمين و قد بلع سني نيف وستين و الله تعالي يديم ايام السلطان المعظم و ينظر اعلامه ما طلع النيران و الله المستعان.» (ترجمه: «… بعد از پنج حج (پنج سال) كه با عزم راسخ وكوشش خستگيناپذير شب را به روز و صبحگاهان را به شبانگاهان رساندم، نسخهبرداري اين نسخه قرآن مجيد به ياري خداوند عزيز و حميد و در روز دوشنبه هشتم ماه ربيعالاخر (سنة اربع وثمانين و خمسمائه) سال 584 هجري بهنگام غروب آفتاب عالمتاب حاصل شدو اكنون اي سلطان معظم اين قول را به اين صورت خلاصه ميكنم كه هرچيزي كه آوردم و نوشتم و ترجمه كردم و داستانش را گفتم ياعام و خاص كردم، به اين آيه از كتاب خداوند متعال برمي گردد كه ميفرمايد: «انالله … علي خلق الله» و مضمون آيه راجع به دو كلمه بزرگداشت امر خدا و مهرباني بر خلق خداست. چون خداوند از علماء اندرز دهنده (عهد) گرفت كه به مردم تبيين كنند و نه كتمان و من در نوشتن اين مصحف بزرگ طفيلي و متكلف ديگران نبودم و سن من بالغ بر شصت سال و اندي ميشود و خداوند متعال روزگار سلطان معظم رامستدام بدارد و بيرق او را در اهتزاز نگاهدارد.»)(2) در انتها رقم كاتب به عبارت زير است:
«الكاتب اضعف عبادلله و اخلص دعاته محمدبن عليبن محمدبن علي النيشابوري الليثي غفرالله له…» اين قرآن بصورت مترجم و بدون تفسير و قصصي كه در مجلدات موصوفه پيشين در پايان سور ميآمده، بخط نسخ كتابت شده است. لازم به ذكر است در پايان هر سوره تا آغاز سوره بعدي شرحي در خصوص عدد آيات و كلام و حروف و نيز احاديث در فضيلت تلاوت سوره آمده است.
جلد نوساز و سرطبلدار با الصاق قطعات سالم جلد اصلي بر روي آن از نوع تيماج قهوهاي و تكنيك ضربي با نقش ترنجي در ميان آن ميباشد.
اين مجلد قرآن موقوفه مزار شيخ جامي كه بخش (ربع) پاياني آن هم محسوب ميشود، داراي ويژگيهاي هنري و تاريخي خاصي است كه انصافا قلم از توصيف و ذكر همه جهات و زواياي كار قاصر است وبايد كه توفيق زيارت چنين اثر برجستهاي از هنر تذهيب و كتاب از اين قرآن كريم در فرصتي مناسب نصيب گردد تا مدعاي نگارنده براي خواننده محترم هم مبين و محقق گردد.
علاوه بر كثرت و تنوع تزئينات، كيفيت كار از حيث تركيب نقش و رنگ و تناسب و هارموني چشمنواز تذهيب اين قرآن بانگاه رمزآلود و عارفانهاي كه هنرمند به كار خود دارد، اين مجلد را در قياس با سه ربع ديگر قرآن خاص و متمايز نموده است. بخصوص كه در اين نسخه بطور محسوسي توجه و سعي هنرمند مذهب به انعكاس هرچه بهتر و عينيتركردن جلوه «او» در بطن اين هنر مقدس در جهت به پرواز در آوردن ذهن و روح قاري و تالي قرآن بسوي باريتعالي (سيراليالله) با تكرار اسم مقدس «الله» (كلمةالله هي عليا) جلب نظر مينمايد. اين ويژگي نگارنده را به ياد دو بيتي معروف عاميانه و عارفانه باباطاهر انداخت كه در بيت دوم ميفرمايد:
نشان از قد رعناي تو بينم.
به هرجا بنگرم كوه و در و دشت
او دريا و كوه و در و دشت شعرش راجلوه وجودو حضور حضرت حق ميبيند و اين، دنياي متكثر و رمز و راز «نقش و نگار» آرايههاي كتاب مقدس كلامالله مجيد را بوستان و گلستان جلوههاي حق تعالي. او هنرمندي است كه خود را «هيچ» ميپندارد و در مقابل خالقش را در همه چيز و همه جا متجلي ميبيند. برخي از موارد عمده ومصاديق اين موضوع بشرح ذيل ميباشد:
1ـ دو حاشيه مزين به اسم مقدس «الله» در صفحه (باقيمانده) مذهب آغاز قرآن.
2ـ تزئين تكرار «اله» (= الله) پيرامون نقش مركزي در شمسه صفحه دوم قرآن.
3ـ در مركز شمسه تزئيني حاشيه صفحات 11 و 15 قرآن اسم مقدس «الله» به قلم سفيدآب و تحرير مشكي بخط كوفي قيد شده است كه در جاي ديگري مشاهده نشد.
4ـ در آغاز همه سورهها (بجز سوره اول) پس از عبارت «بسمله» شمسهاي كوچك از نوع شمسههاي پايان آيات نقش شده كه در مركز آن اسم مقدس «الله» بقلم زر و تحرير مشكي و خط كوفي نگارش شده است. (احتمالا به اين دليل كه عبارت «بسمله» در اين قرآن جزو متن و متصل به آيه اول آمده ولي در اصل درشمار آيات آن سوره بحساب نميآيد و بنابراين هنرمند مذهب قرآن بر سبيل علامت گذاري ساير آيات و با اعمال ذوق و سليقهاي ديگر نشاني «ويژه»! براي آن طراحي نموده است).
5ـ در طرفين قاب مذهب سر سوره اكثر سورهها يك يا دوبار – بعنوان مثال يكبار در سوره الشوري (عسق) و دوبار در سوره مباركه محمد (ص) – اسم مقدس الله تكرار شده است.
6ـ علامت «تعشير» در صفحات متعدد و منجمله (صفحات 132، 144 و 148 اين نسخه) بشيوهاي «خاص» تزئين شده است و در دايره دوم اين شمسهها اسم مقدس الله بقلم سفيدآب و تحرير مشكي بصورت زيبايي پيرامون نقش مركزي تكرار شده است.
7ـ در مركز ترنج مذهب حاشيه صفحه 171 كلمه «الملك» كه اين كلمه معمولا جزء اول عبارت «الملكلله» است بخط كوفي و قلم سفيدآب و تحرير مشكي قيد شده است.
8ـ پركارترين و زيباترين تزئين مربوط به اين موضوع را بايد شمسه صفحه 312 عنوان كرد كه در مركز آن كلمه «سجده» در ميانه يك نقش كوكبي نوشته شده و گرداگرد آن شش بار تكرار «الله» در داخل كادرهاي چند ضلعي و سپس پيرامون آن يك در ميان «الملك» و «لله» در زمينه شنگرف ولاجورد به خط كوفي تكرار شده است.
حقيقتا به جز عشق و ايماني خالصانه به خداوند سبحان چه عاملي ميتواند «هنرمند» را اينچنين به سختكوشي و تلاش و تحقيق وادارد و آنچنانكه در موخره نسخه آمده پنج سال تمام اوقات ارزشمند كسي را معطوف و مصروف يك اثر هنري نمايد.
1ـ سلطان غياثالدين ابوالفتح محمدبن سام (599 ـ 536 هـ ق) از سلاطين معروف «آل شنسب» كه اين قرآن به وي اهدا شده، مدت 43 سال از 599 ـ 556 هـ ق در نواحي غور غزنه و پوشنگ و هرات و سيستان و كرمان و مروالرود و كورگانان حكومت رانده است. آل شنسب از سلاطين و امراي محلي ولايت غورند كه از عهد صفاريه در آن ولايت حكومت مستقل كم اهميتي داشتند ولي بعدها رفته رفته قدرت و نفوذي در آن حدود كسب كرده و از حدود 543 تا 612 هـ ق گذشته از ولايت غور و فيروز كوه در غزنين و بلاد مجاور نيز حكومت كردند.

كتاب آرايی قرن ششم هجری

منبع : سایت اوشیدر

كتاب آرايی قرن ششم هجریكتاب آرايی قرن ششم هجری
جاباما تور
دسته بندی :
برچسب ها :

شاید این مطالب را هم بخواهید ببینید:

در حال بارگزاری...

نظر کاربران:

هیچ نظری برای این مطلب ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید.

لطفا نظر خود را برای این مطلب بنویسید:

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.